Ông có một lứa học trò là sinh viên trẻ, hàng tuần vẫn hát xẩm cho công chúng nghe ở Hàng Đào – chợ Đồng Xuân. Không quảng cáo, không bán vé nhưng khán giả luôn đông nghịt. Sức hút nào với người trẻ từ một nghệ thuật cổ? Phải gặp ông để hỏi cho ra...

Thưa, ông đã bắt đầu công việc này thế nào ạ?

Chúng tôi được cấp phép hoạt động từ năm 2005. Đưa xẩm cho dân thủ đô, ban đầu nhiều người phì cười. Giống như ngày còn đi học tôi mê cây đàn nhị khiến bạn bè có người bảo là chơi thứ đàn của ăn xin!

Nhưng cây đàn nhị quả là “khó hiểu” với khá nhiều người?

Đúng vậy, nhạc cụ khó chơi nhất là nó đấy, không có phím, vĩ của nó nằm giữa hai dây không được chạm tiếng. Hộp cộng hưởng bằng da trăn, kỳ đà, dễ bị ảnh hưởng bởi thời tiết, nhưng nếu bỏ da đi thay vào thứ khác sẽ không còn âm sắc nữa, dù không thiếu chất liệu thay. Đàn bầu mà lắp điện thì đó là tiếng của điện, không phải tiếng của bầu. Cái nhị âm sắc của nó là mặt da. Ngay từ thời Lê Thánh Tông đã quy định tám chất liệu đảm bảo âm sắc Việt của nhạc khí: mộc, bào (hộp chứa), thổ (đất), cách (mặt da, màng rung), kim (kim loại), thạch (đá), trúc (tre trúc) và ty (dây xe bằng tơ).

Thưa ông, sao cây đàn nhị lại gắn bó với thể hát xẩm?

Đàn nhị có âm thanh gần giống với tiếng nói, tiếng hát nhất. Nó là “tiếng người”, ngân nga diễn tấu đạt được hơn những dụng cụ khác. Trên giai điệu thì đàn nào cũng biểu diễn được, nhưng với nhị, cái hồ có lúc như tiếng đệm. Khi ông hát mệt, búng như trống, có lúc nghe như ông vẫn đang hát. Tiếng gió rít, con gà gáy, tiếng ngựa hí cũng ác liệt. Họ dây, chi vĩ kéo, không phải chi gảy. Bình dân vì chế tạo đơn giản.

Ông đã sưu tầm hát xẩm ở đâu để có nguồn tác phẩm cho biểu diễn?

Tôi sưu tầm từ những năm 80. Lúc đó các vị hát xẩm già còn sót lại vài ông. Tôi sưu tầm, ghi lại âm hết. Có rất nhiều dòng hát xẩm. Tôi khai thác cho thủ đô nghe dòng hát xẩm Hà Nội, trong đó gần gũi nhất là xẩm tàu điện, nhiều người lớn tuổi đã từng được thấy khi xưa đi tàu điện.

Ông có thể nó rõ hơn về nguồn gốc hát xẩm?

Xẩm có từ đời Trần, do thái tử Trần Long Đỉnh bị hãm hại mắt mờ, tha phương cầu thực, chế ra đàn song huyền (bằng dây song) chứ chưa có đàn nhị – đến đời Lý mới có. Ngày xưa hát xẩm được chờ đón háo hức vào mùa xuân, thu nông nhàn, nhiều gánh xẩm được đón về biểu diễn. Cuối thế kỷ 19, nó mới rộ lên thời hình thành 36 phố phường. Sau nó chết, vì đời sống bị thực dân bần cùng hoá. Làng quê nghèo đói, làng nghề bỏ hết.

Người hát xẩm xưa ở Hà Nội là những ai?

Là những nghệ nhân làng quê vùng đồng bằng Bắc bộ và Ninh Bình, Thanh Hoá, Bắc Ninh, Bắc Giang, Sơn Tây, Hà Nội, Hà Đông, Thái Bình, Nam Định. Hát xẩm là một loại hình ca nhạc dân gian mang tính chuyên nghiệp, có nguồn gốc từ những người khiếm thị ở miền Bắc. Xẩm có nghĩa là sẩm tối, mờ tối. Có khoảng tám, chín làn điệu chính. Còn bài thì rất nhiều. Nó có hệ thống cấu trúc âm nhạc riêng, có hệ thống văn học riêng, có môi trường diễn xướng riêng.

Học trò của ông hát xẩm ở chợ Đồng Xuân nghe nói được người Hà Nội háo hức nghe nhiều lắm?

Chúng tôi bắt đầu từ năm 2005, tối thứ bảy nào cũng hàng nghìn người xem. Toàn sinh viên trẻ đẹp hát. Các cụ làm gì còn. 85% là thanh niên trẻ. Không vé bán, không quảng cáo. Từ 7 giờ 30 đến tận 10 giờ đêm. Ngồi xem dưới đất, mưa nắng cũng ngồi cho đến lúc chúng tôi về. Hát xẩm giữa phố cổ, người đi như dòng chảy. Phải rất hay mới giữ chân được người ta. Mấy hôm Hà Nội nóng dữ dội, người ta vẫn cứ ngồi.

Thật ra có công ty cổ phần Đồng Xuân giúp cho chi phí, chứ không có nguồn thu.

Sau năm năm “làm nghề hát xẩm” ở Hà Nội, theo ông thành tựu lớn nhất của trung tâm Phát triển âm nhạc Việt Nam là gì?

GS.TS Phạm Minh Khang – giám đốc trung tâm và chúng tôi nhận thấy cố gắng của mình đi bước đầu, nhưng làm được một số việc quan trọng: tìm ra một di sản văn hoá âm nhạc của Hà Nội. Người ta cho là trong lòng đô thị làm gì có văn hoá dân gian, vậy mà ngoài xẩm, còn có hát văn, trống quân, chúng tôi lần lượt giới thiệu với dân thủ đô. Thành tựu nữa là chúng tôi không chỉ tìm lại mà còn đưa ra công chúng. Các thể loại nhà hát dân tộc sống khó, vậy mà hát xẩm chưa lúc nào vắng người xem. Sau nữa, chúng tôi truyền dạy được cho lớp trẻ.

“Gánh xẩm” của ông có tính chuyện vào phục vụ bà con Sài Gòn?

Chúng tôi muốn lắm. Nhưng chưa tìm được nguồn tài trợ kinh phí. Tôi tin là bà con Sài Gòn nồng hậu giàu cảm xúc như vậy, thế nào cũng mê xẩm.