Không gian di sản phải được giữ gìn bởi chính người dân

Quan họ ngày nay không còn kết nghĩa liền anh liền chị, tình cảm thiêng liêng ấy không còn nữa mà chỉ là những tiết mục biểu diễn. Lễ hội “bỏ mả” của người Tây Nguyên không thể khôi phục được.

Cồng chiêng Tây Nguyên không thể hấp dẫn nếu không được cất lên giữa không gian văn hoá rừng núi, buôn làng của miền đất đỏ bazan… Trong khi, những không gian văn hoá ấy lại đang dần biến mất kéo theo nguy cơ di sản cũng sẽ chết. Đó là những thực trạng mà các nhà nghiên cứu văn hoá đang lo ngại cho rất nhiều di sản văn hoá của chúng ta.

Cồng chiêng Tây Nguyên không thể hấp dẫn

nếu không được cất lên giữa không gian văn hoá rừng núi, buôn làng

Nhà văn Nguyên Ngọc- người say mê văn hoá Tây Nguyên đang đau đáu trước tình trạng rừng và buôn làng- không gian và cũng là mạch nhựa sống để nuôi dưỡng di sản văn hoá Tây Nguyên đang dần mất. Nhà văn cho biết: “Rừng xơ xác đến đau lòng, làng cũng không còn là làng xưa nữa. Trong khi, sử thi Tây Nguyên sinh ra, tồn tại, sinh sôi, ra hoa kết trái trong không gian đó, sử thi là con đẻ của không gian bí ẩn và thiêng liêng đó, không gian bị quét sạch thì sử thi chết”.

Tương tự như vậy, nhà văn cho rằng, ở Bắc Ninh, Bắc Giang, nếu nông thôn tiếp tục bị tàn phá bởi quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá xô bồ như hiện nay thì quan họ gốc cũng sẽ “chết”. Quan họ gốc, theo như nhà văn Nguyên Ngọc là quan họ hát chay của các bà các chị vừa đi cấy về, phủi chân ngồi vào chiếu và cất lên tiếng hát, “mộc mà tinh” chứ không phải là biểu diễn trước micro, đưa nón quai thao nhận tiền như hiện nay.

Cùng quan điểm với nhà văn Nguyên Ngọc, GS Tô Ngọc Thanh- Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian cho biết: “Không gian của di sản phải được xây dựng và giữ gìn bởi chính người dân. Nhưng cuộc sống hiện đại khiến những điều đó không còn được ý thức trong cộng đồng. Người dân Tây Nguyên bây giờ chỉ chăm lo cho rẫy cafe- thiết yếu với đời sống hàng ngày của họ. Phải làm sao để người dân thấy văn hoá, di sản văn hoá của cha ông là thiết thực, cần bảo vệ, giữ gìn và phát triển. Chúng tôi và quỹ Ford đã đầu tư để thực hiện rất nhiều chương trình phục dựng, bảo tồn như hát Dô ở Hà Tây, hát Xoan- Phú Thọ… Người dân rất nhiệt tình phối hợp và đã làm sống lại được nhiều di sản quý giá.”

Bảo tồn có đối lập với phát triển?

Hiện nay hầu hết nhà Rông đã lợp tôn bởi vì ở Tây Nguyên, cỏ gianh không còn nữa, đất đai còn không đủ để phát triển kinh tế huống chi để cỏ mọc. Cột nhà không phải là gỗ trắc nữa mà là bê tông cốt thép. Thậm chí nhà mồ của người Tây Nguyên cũng lợp tôn hết rồi. Một không gian như thế, buôn làng cũng dần biến mất thì làm sao mà Cồng chiêng có sự trầm hùng có sức thu hút huyền bí nữa.  

Điều cốt lõi là giữ gìn văn hoá làng, văn hoá bản địa của địa phương- nơi di sản đã bám rễ để sinh ra

Bà Nguyễn Thế Thanh- Nguyên Giám đốc Sở Văn hoá Thông tin TP Hồ Chí Minh cho biết: “Năm 2003, bà cùng đoàn đưa các di sản văn hoá của chúng ta sang Italia biểu diễn theo lời mời của nước bạn. Khi nhã nhạc, ca Trù, cồng chiêng… được biểu diễn tại nhà hát của bạn thì cồng chiêng không được đánh giá là có sức thu hút. Và như thế, không phải vô cớ mà UNESCO công nhận Cồng chiêng là Di sản văn hoá thế giới nhưng phải gắn với từ “Không gian””.

Nhiều ý kiến cho rằng, hiện nay, việc bảo tồn đang bị xem nhẹ và chúng ta đang để mất cân đối giữa bảo tồn và phát triển.

Sự phát triển của Quan họ là một ví dụ. Nhà văn Nguyên Ngọc nhận định: “Hiện có “Quan họ đoàn” do các liền anh liền chị đã được đi học ở các trường nhạc lý chuyên nghiệp lập thành đoàn đi biểu diễn trên sân khấu. Đây chính là đội ngũ làm cho Quan họ có tiếng vang, được nhiều người biết đến. Có “Quan họ đài” do các liền anh liền chị tân thời hát trên đài, thường ở VTV4 cho bà con ở nước ngoài… Mỗi thứ đều có tác dụng khác nhau nhưng chúng ta đang để cho cái mới phủ định cái cũ, trong khi ở các nước, cái mới chỉ chồng đắp lên cái cũ”.

Dẫn chứng cho điều này, nhà văn cho rằng, người Nhật rất ít khi nói đến bản sắc truyền thống dân tộc, họ không hô khẩu hiệu “Hiện đại và đậm đà bản sắc dân tộc” nhưng họ vẫn giữ được bản sắc một cách bền vững, sâu sắc, đậm đà nhất đồng thời vẫn cực kỳ hiện đại, tự nhiên, thoải mái như không.

Tình trạng “sân khấu hoá” di sản, đánh mất không gian sống của di sản khiến cho di sản chỉ còn là cái “xác không hồn” đang được các nhà nghiên cứu báo động. Tuy nhiên, trong cuộc sống hiện đại việc sân khấu hoá, hình thức hoá di sản là điều tất yếu mà chúng ta phải chấp nhận. Sân khấu hoá giữ được phần “xác” của di sản, phần “hồn” của di sản vẫn phải bám vào làng để sống.

Vì vậy, điều cốt lõi là giữ gìn văn hoá làng, văn hoá bản địa của địa phương- nơi di sản đã bám rễ để sinh ra. Bởi vậy, GS Tô Ngọc Thanh đã khẳng định: “Trả lại không gian cho văn hoá là con đường duy nhất để di sản có sức sống trong đời sống hiện đại”. Và nhà văn Nguyên Ngọc cũng cho rằng: “Cứ còn rừng, còn buôn làng thì sẽ còn văn hoá Tây Nguyên; còn rừng, còn bản thì còn văn hoá các dân tộc”.