Tự giác hay tự phát

Ý kiến đó đang là vấn đề gây nhiều tranh cãi hiện nay. Những người đồng tình khẳng định: việc chạy theo lợi nhuận, hút khán giả bằng mọi cách khiến sân khấu kịch trở nên thuần giải trí, người xem bỏ tiền ra mua vé chỉ mua được duy nhất tiếng cười, ngoài ra không còn gì bổ ích.

Cảnh trong vở "Ai sợ Ai"

Song nhóm phản đối bác lại rằng: đang ngày càng nhiều những đề tài bi, khai thác các mặt trái của xã hội, ca ngợi tình người, sự lương thiện đưa lên sân khấu. Mặt khác, ngay cả những vở kịch hài cũng được các đạo diễn cài cắm nhiều ý tưởng, thông điệp giáo dục chứ không phải chỉ có tiếng cười suông.

Nhìn từ Hội diễn sân khấu kịch nói toàn quốc vừa diễn ra, có thể thấy hầu hết các vở đem dự thi đều ít nhiều mang tính giáo dục thẩm mỹ. Tuy nhiên, điều đó chỉ thể hiện: các nhà làm kịch hiểu được tiêu chí của sân chơi mà chọn lựa gửi cái gì tham gia. Chứ không phản ánh thực tế đời sống sân khấu đương đại.

Nhưng đồng thời cũng phải công nhận rằng: các tác phẩm tranh tài tại hội diễn của các đơn vị nghệ thuật phía Nam đều là những vở “cháy vé” như Mẹ và người tình, Ông bà vú, Ngàn năm tình sử, Dòng nhớ, Cánh đồng bất tận… Sự ăn khách của những vở diễn này chứng tỏ xu hướng thưởng thức của công chúng bắt đầu thay đổi. Ngoài nhu cầu giải trí, họ còn cần những bài học bổ ích, tìm ra ý nghĩa cuộc sống.

Vấn đề là: việc xuất hiện xu hướng mới kia là do các nhà làm kịch cảm thấy cần thiết phải đưa chức năng xã hội lên sân khấu kịch để định hướng thẩm mỹ cho công chúng (tự giác) hay chỉ đơn giản là sự nhạy bén với thị trường, thị hiếu người xem (tự phát)?

Gần đây, sân khấu kịch có vẻ rất quan tâm đến đề tài lịch sử. Nhiều vở kịch lịch sử hoành tráng đã được dàn dựng công phu, tốn kém. Nhưng dễ dàng nhận ra sự giống nhau trong việc khai thác kho nguyên liệu này khi các nhà viết kịch dường như “chuộng” những câu chuyện lịch sử “lành” nhất, ít gây tranh cãi nhất của giai đoạn phong kiến trung đại. Bởi thế mới có nhiều Nguyễn Trãi với vụ Lệ Chi Viên, nhiều Trần Thủ Độ, Lý Công Uẩn…

Các vở diễn ít nhiều thành công trong việc giúp những nhân vật lịch sử sống dậy, trở nên “nổi tiếng” - một cách dạy lịch sử khác hữu hiệu với người trẻ. Song, đó có phải là mục đích chính không khi dòng chữ “kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội” luôn được nhắc đến khi công diễn?

Nhà  biên kịch Chu Thơm nhận định: “Nếu mục đích giáo dục lịch sử cho thế hệ trẻ được các nhà hát tâm huyết đặt lên đầu thì sẽ tạo ra một trào lưu mạnh mẽ phong phú về đề tài, cao về chất lượng. Còn nếu chỉ làm nhân dịp này dịp nọ thì khi dịp đó qua đi, vở diễn cũng xếp xó”.

“Nói cách khác, tự giác thì sẽ sống, tự phát thì sẽ chết. Bây giờ không phải thời cung cấp cái thị trường cần, mà phải làm ra cái thị trường sẽ cần. Nghĩa là mình không chạy theo thị hiếu công chúng nữa mà định hướng ra cái mà công chúng sẽ thích” – NSƯT Hồng Vân chia sẻ về cách làm kịch của sân khấu Phú Nhuận và Kim Châu hiện nay.

Nên hay không nên?

Một trong những tiêu chí chấm điểm của BTC Hội diễn sân khấu kịch toàn quốc là: hay và nhân văn. Bản thân tiêu chí nhân văn đã bao hàm trong đó tất cả các chức năng xã hội: tính giáo dục, tính thẩm mỹ, tính nhân đạo… Cũng có nghĩa chức năng xã hội luôn được các nhà quản lý đặt ra yêu cầu cho nghệ thuật nói chung và sân khấu nói riêng.

Cảnh trong vở Mắt phố-một vở chính kịch được nhiều người yêu thích

Đã có một thời gian dài, sân khấu kịch thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về văn hoá nghệ thuật bằng những vở diễn hô khẩu hiệu, tràn ngập những thông điệp cứng nhắc, sáo rỗng, giáo điều khiến công chúng  lảng tránh. Sự bừng dậy của trào lưu làm kịch hài, kịch giải trí đơn thuần, gạt sang một bên những chức năng xã hội khác, kéo công chúng trở về với kịch từng được coi là một cách làm đúng đắn, hiệu quả. Cho đến khi có báo động về việc sân khấu ngày càng xa rời những vấn đề thiết thực của cuộc sống con người.

Thế nhưng, gắn các chức năng xã hội vào vở kịch thế nào để công chúng thích và chấp nhận là việc không hề dễ dàng. Và vì không dễ dàng nên hoặc là coi nhẹ (như cách của kịch Sài Gòn trước đây) hoặc là làm một cách dễ dãi, thiếu những tìm tòi sáng tạo (như cách của kịch Bắc hiện tại).

Có nên quy định chức năng xã hội cho sân khấu? Thiết nghĩ không cần phải đắn đo khẳng định là: “nên”. Bởi tính giáo dục thẩm mỹ-nhận thức vốn là tiêu chí cổ điển mà các nước phương Tây lẫn phương Đông đều đề cao. Vấn đề là các nhà làm kịch có nhận thức được ý nghĩa của tiêu chí đó hay không và trách nhiệm của họ với xã hội đến đâu. Sau cùng là cái tài của người viết kịch lẫn đạo diễn. Cái tài của họ quyết định chất lượng nghệ thuật của tác phẩm, quyết định việc khán giả thích hay không thích. Chứ đã hết thời đổ lỗi cho trình độ thẩm mỹ của công chúng rồi!