Thưa ông, nhắc đến dân ca quan họ, người dân thường hay gắn với Bắc Ninh như một thói quen, nhưng thực ra bên kia sông Cầu (Bắc Giang) cũng có vài chục làng có người hát quan họ. Ông nghĩ sao về điều này?

- Phải nhìn nhận thế này, UNESCO công nhận dân ca quan họ là đại diện di sản phi vật thể của nhân loại, ở đây là công nhận vùng dân ca quan họ, thuộc vùng văn hóa kinh Bắc xưa, chứ không phải cụ thể của địa phương nào, hay là di sản của riêng 49 làng cũ và 10 làng phụ cận… như khi khảo sát để lập hồ sơ. Cùng thuộc tỉnh Hà Bắc cũ, từ năm 1997 sau khi tách tỉnh, Bắc Ninh có mật độ các làng hát quan họ dày đặc hơn chúng tôi.

Đến nghe quan họ ở tỉnh Bắc Giang, các bạn sẽ gặp những lớp nghệ nhân hơn 90 tuổi hát quan họ từ trước những năm 45 thế kỷ trước, hay những nghệ nhân trung niên nhưng vốn cổ bài bản cũng không kém gì lớp già đang miệt mài truyền dạy cho thế hệ sau… Chỉ tính riêng huyện Việt Yên, cuộc thi hát quan họ hàng năm nơi đây mỗi năm cũng thu hút trên năm chục làng hát quan họ tham gia.

Sau khi dân ca quan họ được công nhận là di sản phi vật thể đại diện của nhân loại, phía tỉnh Bắc Giang đã có những hoạt động như thế nào để bảo tồn, gìn giữ phát huy di sản theo như cam kết với UNESSCO?

- Sở VHTTDL đã có đề án triển khai từ tỉnh đến các huyện, xã, làng… Bắc Giang cũng đã tổ chức hội thi để cấp bằng di sản cho 18 làng quan họ truyền thống. Chúng tôi xác định di sản muốn giữ được hay không là do các nghệ nhân truyền dạy. Khi đề án của tỉnh ban hành, tỉnh giao cho Trung tâm văn hóa các huyện và nhà hát chèo tổ chức các lớp truyền dạy quan họ. Trung tâm văn hóa tỉnh đã phối hợp với các huyện, xã tổ chức 10 lớp truyền dạy quan họ cho các làng như Sen Hồ, Nội Ninh, Mai Vũ, Giá Sơn… Huyện Việt Yên có 29 CLB hát quan họ, trong đó có 1 CLB quan họ cấp huyện thường xuyên sinh hoạt vào ngày 15 và 30 hàng tháng. Chưa kể các CLB tại các huyện Sơn Động, Lục Ngạn, Lục Nam…

Như vậy thì di sản có vẻ được phát huy thành  phong trào quần chúng, theo ông điều này có đúng không? 

- Bảo tồn và phát huy di sản không phải là việc chỉ cần mở nhiều CLB hát quan họ. Các CLB có thể mở rộng hình thức sinh hoạt, nhưng làng quan họ cổ truyền mới cần bảo tồn cách hát đúng lề lối, đúng giọng điệu và phải bảo tồn cả sinh hoạt văn hóa quan họ, cách giao tiếp đối đáp kết bạn kết chạ…

Đình làng, cây đa, bến nước bến sông, những di tích gắn với không gian văn hóa quan họ truyền thống cũng được Bắc Giang chú trọng gìn giữ. Trong đó, chúng tôi đặc biệt coi trọng vai trò “hạt nhân” là các nghệ nhân dân gian – những “báu vật nhân văn sống” như cách nói của UNESCO.

Huyện Việt Yên là làng duy nhất lưu giữ được lối hát canh truyền thống và duy trì đều đặn mỗi năm một lần. Làng Trung Đồng vẫn giữ được lối hát quan họ đặc trưng, mộc mạc và không cần đến đàn phụ trợ.

Chúng tôi cũng thường xuyên tổ chức các hội thi hát quan họ thường niên ở cấp huyện và 2 năm/ lần ở cấp tỉnh. Hiện tại, huyện Việt Yên đang có kế hoạch bảo tồn 5 làng quan họ đã được công nhận từ năm 1971 gồm: Nội Ninh, Hữu Nghi, Mai Vũ, Giá Sơn (xã Ninh Sơn) và Sen Hồ (thị trấn Nếnh).

Hiện tại ở địa phương chúng tôi có những nghệ nhân từ 70-90 tuổi, tham gia hát quan họ từ trước năm 75, trong đó có khoảng 20 nghệ nhân có công sưu tầm, truyền dạy các thế hệ sau.

Hiện tại, chưa có quy định chung về chế độ đãi ngộ đối với các nghệ nhân, phía tỉnh đã có những động thái như thế nào về việc này?

- Chúng tôi rất mong Nghị định của Chính phủ, kèm theo Thông tư hướng dẫn của Bộ VHTTDL sớm được ban hành. Để trên cơ sở đó, các nghệ nhân dân gian không những được tôn vinh mà có còn chế độ đãi ngộ xứng đáng với họ. Việc này cần làm sớm, bởi nếu không, nhiều lớp nghệ nhân già mất đi, chúng ta không kịp tôn vinh họ.

Sở VHTTDL đã tham mưu cho UBND tỉnh để xây dựng đề xuất chế độ đãi ngộ của tỉnh đối với các nghệ nhân quan họ. Chắc chắn trong thời gian tới, dự kiến là năm 2012 sẽ có chế độ cụ thể cho các nghệ nhân. Tránh tình trạng nói suông như hiện nay!

Năm 2010, kinh phí để bảo tồn phát huy quan họ chủ yếu từ phía tỉnh và chỉ có ít ỏi 100 triệu đồng. Còn nguồn từ chương trình mục tiêu quốc gia về bảo tồn di sản thì chúng tôi chưa thấy.

Xin cảm ơn ông!