Tiếng hát em vút cao...

Thanh Ngoan sinh ra trong một gia đình thuần nông ở vùng biển Thái Thụy, Thái Bình, cách biển chừng 3km. Làn da bánh mật, giọng nói khỏe khoắn, ấm áp như được kết tinh từ cái mặn mòi của nắng-gió và muối biển, cuộc đời đã tặng cho chị một hình dáng, một số phận kỳ lạ chẳng khác nào bông hoa xương rồng giữa miền cát trắng. Chẳng thiếu  người nhắc tới chị thì nhăn mặt, số khác nhăn toàn thân. Nhưng cũng có nhiều người trở nên tê dại vì ngưỡng mộ. Nhưng hình như chị chả mấy quan tâm. Người đàn bà "ăn sóng nói gió" vẫn luôn tự nhận mình là một đào chèo may mắn. Gia đình chị không ai theo chèo một cách chuyên nghiệp nhưng người nào cũng yêu và hát chèo rất hay. Dì của Thanh Ngoan, bà Nguyễn Thị Bích Kiên cũng là một cây chèo nổi tiếng đất Thái Bình. Nhưng có lẽ phải đến lượt chị, cái "gen" chèo mới có dịp nổi trội một cách đặc biệt. Trời phú cho chị một giọng hát nghe thanh mà lạ. Để đến khi cất giọng lên, kẻ hậu sinh như tôi, ít nhiều xa lạ với lối hát truyền thống chợt lặng người, một cảm giác cay cay nơi sống mũi. Giọng ca nghe thanh thoát nhưng tha thiết, đa đoan và tình tự với nhiều cung bậc khác nhau. Tựa như hàm chứa trong đó những xúc cảm gập gềnh, đa chiều rất khó diễn tả khiến người nghe chỉ biết nuốt lấy từng lời mà không dứt ra được.

NSUT Thanh Ngoan

9 tuổi, chị đã cùng đội văn nghệ trong làng đi biểu diễn và học hát chèo. Đoàn chèo Việt Nam về Thái Bình tuyển diễn viên, thế là thiếu nữ chớm tuổi trăng rằm khăn gói quả mướp lên Hà Nội, một mình đeo đuổi nghiệp chèo. Từ đây, chị bắt đầu cuộc đời với chiếu chèo đầy sôi nổi, đam mê nhưng cũng không ít sóng gió.

Chị tham gia và ghi dấu ấn rất nhiều vai diễn. Chị diễn sắc sảo, điêu luyện trong cả vai đào lệch lẫn đào thương. Cô trò Thanh Ngoan bé nhất lớp năm nào nay đã trở thành Phó giám đốc Nhà hát Chèo VN, được nhà nước trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ ưu tú cao quý. Nhiều người nhìn chị như nhìn một người thành đạt với tài, sắc và cả may mắn. Nhưng bạn bè, người thân và cả những người biết Thanh Ngoan suốt gần ba thập kỉ qua đều hiểu: trời cho chút tài năng, nhưng để sống được với nghề, để yêu nghề thì không dễ chút nào...

Chị kể, năm 1991 tham gia Hội thi tài năng trẻ toàn quốc, lẽ ra giải nhất đã nằm trọn trong tay chị nhưng rồi nó lại bị giật ra vì những lý do tế nhị mà không mấy người biết. Tự ái, mất lòng tin, cô đào trẻ tài năng đã định bỏ nghề vào Nam đi hát cùng nhóm của nhạc sĩ Lê Yên, Lê Mây. NSND Bùi Trọng Đang khi đó đã xót xa, lặn lội đến gặp cô trò nhỏ chỉ để nói một câu: "Con vào Nam có thể kiếm được tiền nhưng nôi chèo là ở đất Bắc. Dù sao nghiệp chèo với con vẫn là hợp nhất".
 

Những lời thầy động viên đã khiến chị bình tâm trở lại. Tạm dừng ý định vào Nam, chị gia nhập đoàn của nghệ sĩ Chu Thúy Quỳnh, chỉ hát mà không nhập vai. Nhưng tình yêu và lòng đam mê với chiếu chèo vẫn luôn dằn vặt thôi thúc trái tim khiến chị bừng tỉnh. Chị hiểu ra ước mơ và những gì ý nghĩa nhất với đời mình. "Thầy Đang nói đúng. Dù chèo có làm tôi đau đớn, suy sụp, có lúc đẩy tôi xuống tận cùng của sự thất vọng, nhưng nó vẫn là tình yêu, là cái nghiệp vận vào tôi, không thể dứt ra cũng không thể rũ bỏ vì bất cứ điều gì". Chị như đang tự nói với chính mình vậy. Đó chính là lý do vì sao ba mươi năm qua chị đã gắn bó với chèo và trở thành cái tên sáng giá nhất của Nhà hát chèo Việt Nam.

Đa đoan một giọng chèo

Con người vốn chuộng cái đẹp. Nhưng Thanh Ngoan lại khiến công chúng mê mẩn và nhớ tới mình bằng những vai đào lẳng, đào lệch, cứ như thể chị sinh ra để dành cho những vai diễn đanh đá, chua ngoa, quỷ quyệt trên chiếu chèo. Ngoan tủm tỉm: "Hình như cứ viết kịch bản xong là đạo diễn "ấn" ngay cho tôi vai đào lệch. Chẳng mấy khi có cơ hội đổi đời với những vai đào thương". Nhưng của đáng tội, chỉ cần Ngoan cất cao chất giọng sang sảng, đôi mắt lá răm liếc một cái thì đã làm người xem lạnh xương sống rồi.

Dù được đánh giá là một hiện tượng, một ngôi sao của làng chèo từ hội diễn "Giọng hát chèo hay" năm 1981 với vai Quỷ cái, nhưng phải đến năm 1988, Thanh Ngoan mới tạo được dấu ấn đầu tiên trên sân khấu với vai chủ quan Hồng Châu trong vở chèo Hồ Xuân Hương. Cho đến bây giờ, đó vẫn là vai diễn để đời mà Thanh Ngoan nhớ nhất trong sự nghiệp của mình.
 

Chủ quán Hồng Châu là vai diễn hai mặt rất khó thể hiện. Cùng với nghệ sĩ Đức Hạnh, Thanh Ngoan đã tạo ra bước ngoặt đầu tiên khi đưa ca trù lồng vào với chèo. Đây là nền tảng cho việc hoà trộn ca trù với rất nhiều những làn điệu truyền thống khác, thậm chí là cả nhạc mới sau này. Với vai chủ quán Hồng Châu, Thanh Ngoan đã dành HCV trong Hội diễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc năm 1988. Từ đây, giọng chèo tiếp tục ghi dấu ấn của mình trong lòng công chúng với rất nhiều vai đào lệch khác như: Hoạn Thư, vợ cả Dọc, Đào Huế... Chị cũng dành được rất nhiều thành tích cao qúy trong sự nghiệp diễn của mình: HCV Hội diễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc tại Thái Bình (1990), Diễn viên xuất sắc của sân khấu chèo Hà Nội (1991), HCV giọng hát chèo Toàn quốc (1992)…

Dân nghề tổ ai cũng biết Thanh Ngoan là một người có tính cách mạnh, luôn muốn thay đổi, muốn tạo ra những cái mới, cái lạ trên sân khấu. Tư duy của Thanh Ngoan thích nhiều thứ nhưng không thứ nào trật ra khỏi guồng quay của nghệ thuật truyền thống. Chị muốn trở thành một nghệ nhân chèo đa dạng, biết hát diễn chèo cổ, chèo cách tân, ca trù, chầu văn…

Để được hiểu sâu về văn hóa dân gian, nguồn cội của sân khấu chèo, Thanh Ngoan đã cố gắng thi đậu vào khoa Đạo diễn trường Đại học Sân khấu điện ảnh. Càng học càng nghiên cứu, cô đào lệch đa tình càng muốn cống hiến nhiều hơn cho nghề tổ. Rồi chị cùng giáo sư Phạm Minh Khang, nghệ sĩ Thao Giang thành lập CLB Sắc Việt, một trung tâm phát triển âm nhạc Việt Nam để gìn giữ một số loại hình nghệ thuật truyền thống.
 

Thanh Ngoan và chồng

Thanh Ngoan sinh năm Bính Ngọ. Theo tử vi, những người đàn bà cầm tinh con “ngựa lửa” thường thành danh nhưng hay gặp phải cảnh trái ngang, nhất là đường tình duyên thì càng lận đận. Nhìn vẻ ngoài mạnh mẽ nhưng cũng hay khóc. Khóc trước rào cản gần như không thể phá vỡ vì những nguyên tắc của cuộc đời. Cái số mệnh tử vi ấy nó cũng vận vào Ngoan không thể tránh khỏi…

Với Ngoan, nghệ thuật truyền thống như một “cuộc chơi”, một “cuộc chơi” đặc biệt mà vì đam mê đeo đuổi Ngoan đã để lỡ mất “chuyến đò” của đời mình.

Ngoan ít khi có thời gian dành cho gia đình, lúc nào chị cũng ngập đầu trong công việc. Lần đầu tiên và duy nhất Ngoan thực sự được nghỉ ngơi là khi chị sinh con, năm 1993. Trước đó, ốm chị cũng đi diễn. Chèo là nghệ thuật cộng đồng, chị ít dám vì mình mà để ảnh hưởng đến cả vở diễn.

Một năm có đến 8 tháng chị đi diễn xa nhà. Nỗi nhớ con, sự day dứt trong tình cảm vợ chồng và những áp lực của trách nhiệm với gia đình đã khiến Thanh Ngoan có lúc muốn từ bỏ tất cả. Diễn cũng được, không diễn cũng được, con cái, gia đình với chị mới là quan trọng nhất…Ngoan muốn sống, muốn yêu bằng bản năng của một phụ nữ.

Nhưng cuối cùng sân khấu vẫn níu chị lại, bởi rời sân khấu chị không còn là chị nữa. Những làn điệu chèo khiến chị cảm thấy bình yên ngay cả trong giấc ngủ. Và chị lại đắm đuối với những vai diễn trên chiếu chèo, đắm đuối cho đến ngày hôm nay…

Có lúc Ngoan đã không khỏi xót xa mà tự nhận rằng: trong nghiệp chèo chị có chút ít thành công, thì trong hạnh phúc gia đình chị là kẻ thất bại.

Để được sống với nghề, chị đã phải trải một cái giá không rẻ. Cái giá đó không nằm trong sự vất vả, nặng nhọc của nghề mà nằm trong cách chị vượt qua những giằng xé giữa bản năng của một phụ nữ và tình yêu với chèo…