Trong những ngày này, trên đài truyền thanh, truyền hình, không thể thiếu được ca khúc Mười chín tháng Tám của nhạc sỹ Xuân Oanh. Trong kho tàng ca khúc tân nhạc Việt Nam, hình như không có bài hát nào có cái tên đặc biệt như vậy - tên bài hát là một ngày cụ thể. Cái tên ghi dấu một ngày lịch sử đặc biệt, không chỉ của dân tộc Việt Nam mà còn của các dân tộc bị áp bức khác: Mười chín tháng Tám!

Suốt 65 năm nay, đi cùng chương mới của lịch sử nước nhà, không thể thiếu vắng những giai điệu hào hùng "Toàn dân Việt Nam đứng đều lên góp sức một ngày, thề đem xương máu quyết tâm chiến đấu cho tương lai...".

Ấy vậy mà tác giả của những lời ca hùng tráng này, khi sáng tác ca khúc bất hủ của mình chỉ mới 22 tuổi. Hẳn nhiều người vốn quen thuộc với bài hát cũng sẽ rất bất ngờ khi biết, bài hát này được sáng tác...ngay trong cuộc biểu tình cướp chính quyền ngày 19/8, và cũng là bài hát cực kỳ đặc biệt: Vừa sáng tác vừa được phổ biến ngay lập tức cho công chúng!

Nhạc sỹ Xuân Oanh
 

Theo lời kể của nhạc sỹ, chính không khí sôi sục của cuộc cánh mạng mùa thu đã làm nên những giai điệu, ca từ độc đáo ấy.

Từ một cậu bé con nhà nghèo ở Quảng Yên, Quảng Ninh, đến một học sinh tiểu học ở Hải Phòng, sau đó chủ yếu là tự học, vậy mà vẫn hình thành nên một nhạc sỹ, hoạ sỹ, dịch giả, nhà ngoại giao...cho thấy những nỗ lực không biết một mỏi trong cuộc đời Xuân Oanh.

Nhắc lại cuộc đời hoạt động của nhạc sỹ để thấy rằng, khi sáng tác nên ca khúc Mười chín tháng Tám bất hủ, ông không phải là tay mơ về âm nhạc. Bởi vì từ trước khi được nhạc sỹ Nguyễn Đình Thi dẫn dắt tham gia vào Việt Minh, Xuân Oanh đã có thời gian chơi nhạc tại phòng trà và đã sáng tác ca khúc ca khúc Bên dòng sông Hát tưởng nhớ Hai Bà Trưng và khích động tinh thần yêu nước.

Ngoài Nguyễn Đình Thi, cùng hoạt động cách mạng với Xuân Oanh còn có nhạc sỹ Văn Cao. Thật đặc biệt, "bộ ba" này đã cho ra đời những ca khúc đặc biệt gắn liền với cuộc cách mạng tháng Tám thần thánh của dân tộc. Văn Cao có Tiến quân ca, mà sau này trở thành quốc ca, Nguyễn Đình Thi có Diệt phát xít còn Xuân Oanh có Mười chín tháng Tám.

Mười chín tháng Tám ra đời khi Xuân Oanh đang hoà vào dòng người từ vùng Văn Điển, phía Nam thủ đô hừng hực khí thế kéo về trung tâm thành phố cướp chính quyền của phát xít Nhật và chính phủ Nam Triều tay sai. Trong không khí hân hoan, bên cạnh những khẩu hiệu "Việt Nam độc lập muôn năm", "Việt Minh muôn năm", người dân còn nô nức reo mừng về ngày lịch sử "Mười chín tháng tám, mười chín tháng tám".

Những âm thanh sôi động ấy khiến chàng trai trẻ tuổi Xuân Oanh trào dâng cảm xúc, và cứ thế, những giai điệu tuôn trào ra "Mười chín tháng Tám, ánh sao tự do đem tới, cờ bay nơi nơi, muôn ánh sao ngời...".

Vội vàng kiếm một mẩu giấy từ vỏ bao thuốc lá để ghi lại những ca từ vừa bật khỏi đầu, Xuân Oanh vừa bắt nhịp cho đồng bào trong đoàn biểu tình cùng hát những câu hát đầu tiên: "Toàn dân Việt Nam đứng đều lên góp sức một ngày, thề đem xương máu quyết tâm chiến đấu cho tương lai...".

Và trên con đường Hàng Bài, sau khi đoàn biểu tình chiếm được trại lính Khố xanh, đến khi tập hợp lại trước cửa Nhà hát lớn thì bài hát cũng vừa sáng tác xong. Những câu hát đã được đồng bào hát vang, thể hiện chính xác sự kiện lịch sử đang diễn ra "Mười chín tháng Tám khi quốc dân căm hờn kêu thét. Tiến lên cùng hô mau diệt tan lũ quân thù kia".

Ngay trong chiều 19/8/1945, bài hát đã được in ở một hiệu sách và phát trên sóng đài phát thanh mới về tay nhân dân. Thật là một xuất xứ đầy tính giai thoại trong lịch sử âm nhạc Việt Nam!

Ngay sau khi ra đời, Mười chín tháng Tám đã nhanh chóng vượt ra khỏi 5 cửa ô của thủ đô bay đến với đồng bào khắp mọi miền trong cả nước. Bài hát còn tiếp thêm nguồn sức mạnh tinh thần cho đồng bào miền Nam đang cầm vũ khí đứng lên khi quân Pháp quay lại gây hấn, chỉ sau khi Việt Nam giành được độc lập có 3 tuần lễ.

Suốt 65 năm qua, cứ mỗi độ tháng Tám, thu về, hoà cùng không khí hân hoan kỷ niệm những ngày cách mạng mùa thu năm 45 ấy, những giai điệu hào hùng của Mười chín tháng Tám lại vang lên trên khắp các miền tổ quốc.

Những ca từ kể về những kỷ niệm trong cái ngày lịch sử hào hùng của đất nước, qua nhịp hành khúc hùng tráng, đã và sẽ sống mãi với thời gian.

Trong kháng chiến chống Pháp, nhạc sỹ Xuân Oanh là một trong hai người Việt Nam đầu tiên thực hiện bản tin tiếng Anh trên Đài Tiếng nói Việt Nam, rồi làm Báo Cứu quốc ở chiến khu Việt Bắc. Sau đó, ông công tác tại Ban Đối ngoại Trung ương Đảng, Liên hiệp các Tổ chức Hữu nghị và Hòa bình và tham gia rất nhiều môn nghệ thuật như sáng tác thơ, hội hoạ, âm nhạc, dịch thuật...

Trong sự nghiệp âm nhạc của mình, ngoài ca khúc Mười chín tháng Tám bất hủ, Xuân Oanh còn có nhiều tác phẩm được yêu thích khác như "Quê hương anh bộ đội", "Hồ Chí Minh người là muôn ánh sao”, “Gọi thu”, “Bình minh trên đất nước không bao giờ tắt”...

Ông qua đời ngày 27/03/2010, hưởng thọ 87 tuổi sau khi đã sống một cuộc đời đầy sôi động và hết mình cống hiến cho nghệ thuật, cho công việc.