Nhạc sĩ cũng “sưu tập” cho mình nhiều giải thưởng âm nhạc cho phim, mới nhất là giải Âm nhạc xuất sắc nhất tại Cánh diều vàng 2009. Gần đây nữa, anh có thêm cơ hội khẳng định mình ở vị trí một “nghệ sĩ quảng trường” khi tham gia thiết kế và đạo diễn nhiều chương trình nhạc hội tầm quốc gia.

Từ năm 2005 trở lại đây, với tư cách giám đốc nhà hát ca múa nhạc Thăng Long, thời gian cho công việc quản lý có át mất thời gian sáng tác của anh?

Đúng là nếu chỉ tập trung làm quản lý, sẽ không làm được chuyên môn cho tốt. Làm quản lý, vui nhất là được thực hiện, dàn dựng những gì mình mong muốn, ấp ủ. Đặc biệt là những chương trình đặc thù, dài hơi, cần bảo vệ đến cùng những ý tưởng của mình… Vấn đề của tôi thời gian này là phải có cho mình những cộng sự giỏi và biết phân bớt trách nhiệm. Không thể ngồi ôm từng việc. Ca múa nhạc thủ đô cần có những bước đi đa dạng, phải tìm ra hướng đi nào phát huy tốt nhất thế mạnh vốn có. Không lâu nữa, giữa phố cổ Hà Nội, sẽ có một nhà hát mang tầm vóc tương xứng chuyên về nghệ thuật truyền thống của vùng văn hoá kinh kỳ. Khách du lịch đặt chân tới phố cổ, không chỉ được xem rối nước mà còn được thưởng thức làn điệu chèo cổ, ca trù, nghe hát văn, hát dặm, rồi nghe hát xoan, hát ghẹo… Đây là một dự án mà các nghệ sĩ chúng tôi rất tâm huyết, hiện phần thiết kế đã hoàn thành, chỉ chờ duyệt và cấp vốn thi công.

Anh nghĩ thế nào về sứ mệnh của một nhà hát nằm giữa phố cổ, đang phải “gánh hai vai”: vừa nhạc nhẹ vừa nhạc dân tộc?

Bộ phận ca nhạc nhẹ hoạt động nhằm đáp ứng sự kiện, nhưng bộ phận ca múa nhạc dân tộc trách nhiệm nặng nề hơn, không chỉ lo đối ngoại, mà phải thực hiện nghĩa vụ tiếp thu và phát triển di sản cha ông để lại một cách hiệu quả và có chiều sâu. Hiện trong tay chúng tôi đã có vài ba chương trình như vậy, như chương trình Luân hồi khai thác chất liệu Kinh Bắc vừa giành được huy chương vàng hội diễn Ca múa nhạc chuyên nghiệp toàn quốc 2009. Chương trình Trống hội Thăng Long được dựng từ mười năm trước, gần đây phát triển thành Trống hội Thăng Long hội tụ phục vụ đại lễ 1.000 năm với dàn nhạc công 100 người, trong đó lực lượng chủ đạo và nòng cốt là diễn viên của nhà hát (khoảng 50%) và nhạc cụ được làm mới hoàn toàn đáp ứng yêu cầu kỹ thuật cao…

Anh đã hoá giải những khó khăn tưởng như khó có thể vượt qua, để làm nghệ thuật một cách tử tế giữa thương trường như thế nào?

Phải biết khai thác nội lực. Anh em nhiều người có nghề vững vàng, khi được tin cậy giao phó, guồng máy sẽ hoạt động ngon lành. Khó nhất là cơ sở hạ tầng, rạp cũ kỹ trên 20 năm khai thác nay đã xuống cấp và không còn đủ tiêu chuẩn, khiến hoạt động tập luyện của các nghệ sĩ không khỏi bị ảnh hưởng, mạch đập của nghệ thuật cũng có lúc bị chi phối. Thế nên nhiều khi nhìn lại, tôi cũng thấy giật mình: trong điều kiện như vậy mà anh em vẫn vượt qua được. Đó là nhờ khả năng thích ứng cao của các nghệ sĩ, mặc dù nhiều người trong số họ là những nghệ sĩ từng nhiều lần ra nước ngoài, có kinh nghiệm trong việc xây dựng chương trình, đã biểu diễn trong những khán phòng tiêu chuẩn của châu Âu, châu Á… Nói chung, nhà hát chúng tôi luôn ưu tiên hàng đầu cho sự sáng tạo.

Làm tổng đạo diễn chương trình khai hội 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội và cả chương trình cho đêm bế mạc, với số diễn viên, nghệ sĩ cả ngàn người trong tay, anh có lúc nào cảm thấy lúng túng?

Khoảng 8.800 diễn viên đã tham gia trong chương trình đại nhạc hội đó. Hình như số phận đã có sự chuẩn bị trước cho tôi. Thời du học Nga, tôi học nhạc giao hưởng và được trang bị một nhãn quan âm nhạc tương đối rộng. Lúc đó, tôi thực sự kinh ngạc trước thư viện âm nhạc đồ sộ của nhạc viện Tchaicovski. Ngoài ra, tôi được học môn nghệ thuật quảng trường và có được những khái niệm đầu tiên về tổ chức âm thanh quảng trường. Còn ở ta, gần đây trường Sân khấu – điện ảnh cũng đã mở khoa đào tạo về lễ hội. Tôi thấy đây là một môn nghệ thuật có đông người tham gia và đương nhiên sẽ có chìa khoá tiếp cận riêng. Quan trọng là ở ý tưởng. Các chi tiết đều hướng vào phục vụ ý tưởng. Các yếu tố khác đều có tính hỗ trợ. Do đó phải vừa quan tâm đến ý tưởng, đồng thời phải chăm sóc chi tiết.

Và anh hài lòng với chương trình lễ hội hoành tráng đó?

Không phải như người khác, thấy không phải tạng của mình thì tránh ra, có lẽ bản ngã đã giúp tôi thích ứng được với công việc mới. Nhiều bận ở vị trí người xem, bị thuyết phục bởi hình khối, sắc màu, tôi đã thầm nghĩ: nếu có dịp, mình sẽ dàn dựng những chương trình như thế… Rõ là không thể so sánh nghệ thuật trong nhà hát với nghệ thuật quảng trường, vì mỗi thứ đều có những cái khó riêng. Làm lễ hội nhất thiết phải gây được sự choáng ngợp bởi số đông, bởi âm thanh, ánh sáng, những phức điệu… sống động, nhưng cũng phải có những thời khắc rất tinh tế, đặc tả riêng, không hẳn giống nghệ thuật salon hay phim trường. Phải có điều gì đó bí ẩn từ trong kịch bản. Tổng đạo diễn không chỉ có ý tưởng mà phải tiếp cận mọi khâu, từ công tác tổ chức – đặc biệt là tổ chức không gian, đến ánh sáng, âm thanh và phải truyền được lửa cho các cộng sự của mình. Đồng thời luôn giữ khả năng tranh luận, luôn có sự tỉnh táo để kịp thời thêm bớt, điều chỉnh, xử lý tình huống…

Anh có nghĩ mình là người dám nghĩ dám làm?

Tôi sinh ra trong một môi trường nghệ thuật mà ở đó, người ta hay đổ lỗi cho sự cồng kềnh trong điều hành gây khó khăn khi thực hiện những mơ ước lớn, thiếu nhiều điều kiện để thực hiện các ý tưởng mới. Bản thân tôi là người có tính “đàn hồi” lớn, không dễ thoả hiệp và luôn tìm kiếm những điều kiện phù hợp đáp ứng yêu cầu công việc của mình.

Gần đây, công chúng yêu âm nhạc được biết đến một số sáng tác mới của nhạc sĩ Trọng Đài. Anh đã phải “giữ mình” ra sao để không bị các chương trình có tính sự kiện chi phối?

Tôi nghĩ không có gì ngăn cản được nghệ sĩ khi với họ, viết là để giải thoát chính mình, kể cả trong những bối cảnh tưởng như không thể. Lúc đó tôi tựa như người bị mất thăng bằng. Những bận bịu công việc không làm ham muốn sáng tác trong tôi bị mai một. Tôi luôn ý thức về việc nuôi giữ mạch đập ấy. Nhiều khi cũng phải trốn những cuộc tụ tập nhậu nhẹt để về nhà ngồi một mình. Bạn bè, vợ con, đồng nghiệp… đều phải chia sẻ với tôi mỗi khi như thế.

Là người thực hiện nhiều chương trình đặt hàng cho sân khấu, truyền hình, điện ảnh… anh nghĩ gì về ranh giới giữa tác phẩm viết theo đơn đặt hàng và tác phẩm được viết ra từ sự hối thúc bên trong của nghệ sĩ?

Là nhạc sĩ, điều tôi quan tâm nhất là cảm xúc. Viết được một bài thơ hay một bản nhạc, đó là sự ban phát của tạo hoá, không phải cứ luyện bút mà có. Đối mặt với âm thanh, tự mình phải có câu trả lời. Phương tiện kỹ thuật chỉ giúp tác phẩm được hoàn thiện. Ranh giới giữa đặt hàng và sáng tạo không hề có. Tiền nhân đã có vị tạm ứng tiền để viết tiểu thuyết và rất thành công. Vấn đề đầu tiên là anh có khả năng hay không, và vấn đề cuối cùng là lao động sáng tạo của nghệ sĩ. Sự thúc bách luôn cần thiết và có ý nghĩa trong nghệ thuật.

Vậy, quan niệm nghề nghiệp mà anh theo đuổi, tựu trung là gì?

Người sáng tác phải có tư chất của nhà tổ chức, đặc biệt là sáng tác âm nhạc, làm tổng phổ nhiều bè, để làm chủ được những sắc thái cảm xúc luôn biến đổi, lúc trầm lắng, lúc sôi động… Làm sáng tác mà luộm thuộm, cũng không về đích được. Còn khi đứng ở cương vị nhà tổ chức mà thiếu đi sự ngẫu hứng, bột phát cũng không ổn. Lúc đó phải rất cẩn thận vì nếu chỉ duy lý anh sẽ rơi vào vô hồn, bài bản. Nếu chỉ lo tròn bổn phận xã hội theo kiểu công chức, tôi cho là rất dễ. Nhưng tôi phải làm nhiều việc hơn thế.

Là chủ tịch Hội đồng nghệ thuật của hội Nhạc sĩ Việt Nam, anh có lo lắng gì về nền âm nhạc nước nhà?


Tôi nghe được tất cả các loại nhạc khác nhau. Nói chung, tôi không phải là người tự huyễn hoặc. Sự nghiệp âm nhạc quá lớn mà sức mình thì nhỏ bé, không dám to tiếng. Nhạc sĩ cũng như cái compas, sống với âm nhạc thấy mình nhẹ nhàng, sống với cuộc đời thì phải lo lắng nhiều hơn. Tôi vốn không ưa dông dài, chìm nghỉm vào các cuộc tranh luận vì động đến cái gì cũng rất nhiều vấn đề chưa giải quyết được như chuyện học thêm, học phí, du học… chẳng hạn!

Với gia đình, anh là một người chồng, người cha như thế nào?

Tôi vốn quan niệm về âm nhạc và gia đình đều rất nghiêm túc. Tôi luôn canh cánh bên lòng vì những lơ đễnh của mình hoàn toàn không phù hợp với gia đình và cố gắng điều chỉnh để có thể quán xuyến, làm những việc cho người thân vui, nhất là người ruột thịt… Tại sao mình làm được mà không làm?

Điểm khác biệt lớn nhất giữa Trọng Đài thời trai trẻ và Trọng Đài hôm nay là gì?

Thời trai trẻ, học nhạc ra trường, tôi chỉ có một mong muốn: viết nhạc. Có lẽ lúc đó là một Trọng Đài hơi cực đoan và vị nghệ thuật, mọi quan hệ đều mang tính đối phó, kể cả các quan hệ nghề nghiệp, xã hội… Sau này, tôi mới tự thấy phải hoà đồng trong mạch chung của cuộc đời, và trở thành một tế bào của xã hội. Khi có gia đình, có công ăn việc làm bận rộn, có lúc tôi cũng tự hỏi: mình có còn như xưa hay đã đánh mất mình? Không. Tôi thấy tôi là người may mắn và cần làm tiếp những việc phải làm. Rất giản dị vậy thôi. Tôi không nghĩ mình là người nổi tiếng mà chỉ thấy mình đang tồn tại và làm việc. Vì thế nên chỉ mong đủ sức khoẻ và minh mẫn. Nếu quan niệm vui sống thì còn đơn giản hơn, nhưng hình như tôi cũng thuộc kiểu người tham công tiếc việc “thân lừa ưa nặng”, hay tính từng ngày cho công việc và luôn muốn làm việc gì cũng trọn vẹn.

Ngày nào tổng kết thấy làm được việc gì, về nhà người nhẹ nhõm, cảm giác đó rất tuyệt vời dù có phần “tiểu nông” ham chiến tích! Nói chung, tâm lý của tôi bây giờ là: tiến về phía trước!

Liệu có điều gì khác có thể sai khiến được một Trọng Đài đang rất sung sức, tự tin?

Không. Tôi là người lao động nên mọi niềm vui có được là do chính mình làm ra. Ăn một miếng ngon thì rất thích nhưng nếu miếng ngon ấy do mình tự tay nấu thì sẽ thích hơn nhiều!

Cảm ơn nhạc sĩ.