Nghệ nhân dân gian Nguyễn Châu
biểu diễn trống chiến |
Chúng tôi đến thăm nghệ nhân Nguyễn Châu trong ngôi nhà gỗ ba gian nằm yên ả bên sự ồn ào, tất bật của phố phường Ðà Nẵng.
Ở tuổi 104, cụ đã có hơn 90 năm gắn bó với âm nhạc truyền thống dân tộc và được mệnh danh là "báu vật nhân văn sống" giữa đời thường.
Người nghệ sĩ tài hoa
Những ngày này ở làng Nghi An, có một niềm vui lan tỏa trong bà con làng xóm, vì nghệ nhân Nguyễn Châu - người con ưu tú của làng vừa vinh dự đón nhận danh hiệu Nghệ nhân dân gian và Kỷ niệm chương vì sự nghiệp âm nhạc truyền thống của dân tộc.
Cụ là người đầu tiên của Ðà Nẵng - Quảng Nam được tặng danh hiệu cao quý này. Không chỉ là người hoạt động lâu năm trong lĩnh vực âm nhạc truyền thống dân tộc, có công trong việc lưu giữ cổ nhạc, nghệ nhân Nguyễn Châu còn là người thầy của nhiều thế hệ nghệ sĩ ở Quảng Nam, Ðà Nẵng. Ban nhạc của cụ Nguyễn Châu trước đây từng nổi tiếng khắp vùng.
Nhiều nghệ nhân cao tuổi ở đây kể rằng, hồi đó, hễ nghe nhắc tới ban nhạc Nguyễn Châu là nhiều người biết đến, tìm đến, để thưởng thức ngón nghề của cụ và để học nghề. Trong hàng trăm học trò đã có duyên theo cụ học nhạc, hơn nửa số đó bây giờ mưu sinh được với nghề và góp phần giữ được hồn cốt của âm nhạc dân tộc.
Tại buổi lễ trao tặng cụ Nguyễn Châu danh hiệu Nghệ nhân dân gian, chúng tôi chứng kiến nhiều hình ảnh xúc động, nghe được nhiều lời cảm ơn tự đáy lòng của bao thế hệ học trò của cụ. Ðó là những học trò tóc đã bạc, đi đứng phải có người dìu, lại có nhiều người là thương binh, bệnh binh, nhiều cháu nhỏ là con, cháu của các thế hệ học trò. Một số người từ vùng sâu, vùng xa của tỉnh Quảng Nam ra thăm và mừng "đại hỷ" của người thầy từng cưu mang, không quản vất vả để truyền nghề cho họ. Tất cả đều vì lòng cảm phục và biết ơn người đã dìu dắt, giúp đỡ trong việc học nghề để thỏa lòng yêu nghệ thuật, và cả trong cuộc mưu sinh.
Kể về cuộc đời mình, nghệ nhân Nguyễn Châu vẫn không quên những kỷ niệm của thời ấu thơ gian khó. Cụ nói rất biết ơn người vợ quá cố đã từng tảo tần nuôi cả đàn con khôn lớn, không những thế, còn nuôi ăn ở, học hành cả những học trò nghèo hiếu học lúc bấy giờ. Bén duyên với nghệ thuật nhạc dân tộc khi mới lên mười, Nguyễn Châu đã tìm tòi, học hỏi và chơi các loại nhạc cụ như trống, nhị, đàn bầu, đàn tranh...
Năm 14 tuổi, bắt đầu tham gia trong đội nhạc phục vụ tế lễ xuân kỳ và thu tế của làng Nghi An (tỉnh Quảng Nam - Ðà Nẵng trước đây). Lúc bấy giờ, Nguyễn Châu đã chơi thông thạo các bản nhạc dân tộc có nhiều tiết tấu khó và được mời đánh nhiều loại nhạc cụ trong các ban nhạc lớn. Niềm đam mê kết hợp với năng khiếu bẩm sinh và từ sự truyền dạy của các danh cầm ở Huế, ở Quảng Nam, đã giúp Nguyễn Châu dần hoàn thiện tài năng, trở thành nghệ nhân chơi đàn tài hoa, biết sử dụng hầu hết các nhạc cụ của ban nhạc, nhất là chơi xuất sắc các loại nhạc cụ: kèn, nhị, sáo, nguyệt, tranh, bầu; trong đó nổi bật nhất là đánh trống chiến.
Từ cái nôi của nghệ thuật
Trong ngôi nhà nhỏ đầy kỷ niệm của mình, cụ Nguyễn Châu vẫn giữ được trọn bộ nhạc cụ hành nghề. Bộ nhạc cụ đã đi theo cụ suốt bao năm tháng, qua nhiều vùng quê, mang tiếng đàn, điệu nhạc đến cho người xem, người nghe. Ðây là bảo tàng thu nhỏ, là tài sản quý giá của gia đình mà hằng ngày cụ vẫn rèn dạy cho con cháu cách sử dụng, giữ gìn. Trong bộ nhạc cổ đó, có những nhạc cụ đã mòn nhẵn theo thời gian. Mỗi lần nhớ nghề, cụ Nguyễn Châu lại bảo con cháu đưa ra, rồi ngồi chơi lại những giai điệu bay bổng một thời.
Với 90 năm cống hiến cho cổ nhạc, có thể nói, nghệ nhân Nguyễn Châu là một đại thụ, là viên ngọc sáng của nền âm nhạc dân tộc Việt Nam. Qua "tuổi xưa nay hiếm" đã nhiều năm nhưng cụ vẫn ngày đêm truyền dạy lại nghề cho con cháu, như đó chính là ước nguyện của cuộc đời người nghệ sĩ, cùng lời nhắn nhủ rằng, dù khó khăn, vất vả bao nhiêu thì thế hệ cháu con vẫn phải bảo tồn, phát huy vốn âm nhạc quý giá của dân tộc...
Tiết mục trống hội của nhà hát tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh
Làng Nghi An có một truyền thống vẫn còn gìn giữ bao đời nay, như một món ăn tinh thần không thể thiếu của dân làng, đó là hằng năm, cứ đến đêm 30 Tết, Hội Cổ nhạc của làng lại tổ chức một chương trình cổ nhạc để tiễn năm cũ, đón năm mới và cầu may, cầu an cho mọi nhà. Và nghệ nhân Nguyễn Châu là người được chọn để đánh lớp trống "chiến" đầu tiên trong thời khắc đó. Vào lúc giao thừa, cả gia đình cụ lại cùng nhau hòa tấu bản nhạc Lễ cáo tổ nhạc minh niên như một màn cúng tổ nhạc.
Trước Cách mạng Tháng Tám, cụ Nguyễn Châu được dân làng phong là Tư nhạc. Từ đó, cụ theo các đoàn tuồng đi biểu diễn ở nhiều vùng quê dọc dải đất miền trung, có khi vào đến Sài Gòn. Năm 1954, cụ là người đứng ra sáng lập Hội Cổ nhạc Ðà Nẵng và cũng là người đứng đầu Hội Nhạc cổ ngoại ô Ðà Nẵng. Khi nhắc đến Hội Cổ nhạc Ðà Nẵng, cụ chỉ cho chúng tôi xem bức hoành treo ở gian giữa nhà mình với bốn chữ Ðồng thanh tương ứng. Cụ nói: "Ðối với người chơi nhạc, phải có sự cộng hưởng, tất cả mọi người phải cùng về một mối tri âm, có vậy nhạc mới có hồn, mới hòa thành một. Và lúc đó, âm nhạc là sợi dây bắc cầu giữa những giá trị văn hóa, nhân văn và con người".
Một trăm năm, bốn thế hệ theo nghề
Tìm hiểu về gia đình nghệ nhân Nguyễn Châu, chúng tôi không khỏi ngạc nhiên và cảm phục bởi bốn thế hệ trong gia đình cụ đều kế nghiệp nghề cổ nhạc. Bảy người con trong gia đình cụ đều là những nghệ sĩ tài danh của Ðà Nẵng. Cách cụ đặt tên cho các con cũng như một bản hòa tấu vậy: Thọ - Phước - Ninh - Hiệp - Hòa - Lợi - Lộc. Cả bảy người đều được học nghề bài bản, chơi nhạc thành thạo và hiện đều tham gia công tác trong ngành văn hóa, nghệ thuật tại Ðà Nẵng. Con trai thứ của cụ là Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT) Nguyễn Ninh, Phó trưởng đoàn biểu diễn Nhà hát tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh. Và con dâu, NSƯT Lê Thị Phương Lan, diễn viên chính của Nhà hát tuồng này. Cả hai vợ chồng NSƯT Nguyễn Ninh đã đoạt nhiều huy chương vàng, bạc tại các hội diễn về âm nhạc truyền thống. Lớp cháu nội, cháu ngoại, rồi chắt nội, chắt ngoại của cụ hơn 30 người, có người đã tốt nghiệp đại học âm nhạc, chơi nhạc cổ truyền, hòa tấu nhạc cổ truyền một cách thuần thục, hoặc chơi nhạc "đơn" đều điêu luyện. Dường như, "gien" năng khiếu thiên bẩm của cụ đã được truyền lại con cháu. Nói về cha mình, NSƯT Nguyễn Ninh xúc động: "Tôi đã học được ở cha tôi nhiều bài học quý về âm nhạc và đạo đức nghề nghiệp. Ông luôn nhắc nhở chúng tôi, dù khó khăn đến mấy cũng phải cố gắng gìn giữ cái hồn cốt và giá trị của âm nhạc dân tộc, qua từng điệu đàn, nhịp trống. Gần 60 năm qua, gia đình chúng tôi là một ban nhạc nghệ thuật cổ truyền, và cha tôi là sợi dây nối vững vàng nhất giữa chúng tôi với âm nhạc dân tộc".
Không chỉ truyền dạy cho con cháu trong gia đình kế nghiệp mình, nghệ nhân Nguyễn Châu còn là người thầy của hàng trăm học trò mê nhạc xứ Quảng. Trong đó có nghệ sĩ Trần Quang Chánh, người học trò xuất sắc của cụ năm nay cũng đã 78 tuổi. Theo cụ Châu học nghề từ năm 20 tuổi, đến nay, ông Chánh đã có 50 năm gắn bó với nghề. Nói về cụ Nguyễn Châu, ông Chánh nhớ lại: "Lúc theo học đàn ở nhà thầy Châu, gia đình tôi nghèo lắm. Cơm không đủ ăn lấy đâu tiền đi học, vậy mà gia đình thầy đã cưu mang tôi. Tận bây giờ, tôi vẫn nhớ như in lời thầy dạy, dùng nhạc không phải để vui chơi mà là để uốn nắn lòng người đi vào cuộc sống. Làm nghề là một chuyện, nhưng người nghệ sĩ phải giữ được đạo đức, tư cách, phải có tâm. Như vậy mới là người nghệ sĩ thật sự. Thầy đã dạy chúng tôi rất chu đáo những tiếng đàn, tiếng kèn, nhịp trống".
Câu chuyện của ông về cụ Nguyễn Châu là những kỷ niệm đầy tình nghĩa thầy - trò một thời gian khó. Ông được cụ Nguyễn Châu xem như con cả của ban nhạc gia đình, những lúc cụ Nguyễn Châu không thể đi biểu diễn, cụ giao cho ông Chánh việc quản lý, dìu dắt và dạy dỗ các con mình. Ở Ðà Nẵng - Quảng Nam, cũng có nhiều nghệ nhân cổ nhạc, nhưng phần lớn họ đã qua đời, số còn lại thì không giữ được tính kế nghiệp như cụ Nguyễn Châu, vì vậy mà nghề có nguy cơ mai một. Mỗi nghề có một thủ nghệ khác nhau để tồn tại, âm nhạc cần cái gốc, cụ Nguyễn Châu lại là người học rộng, hiểu sâu và tâm huyết với nghề cho nên cái công kế nghiệp đã là một sự nỗ lực rất lớn. Cổ nhạc cần lắm những người như nghệ nhân Nguyễn Châu. Cụ là niềm tự hào, là nguồn động viên, cổ vũ để nhiều lớp nghệ sĩ trẻ hôm nay hướng tới.
