Người nhạc sĩ Phố Cổ năm xưa.

Ở vào tuổi ngồi 80 ít người còn giữ được một sức khỏe như ông, vẫn tác phong khoan thai, kín đáo trong từng lời nói, ông niềm nở bắt tay tôi và yêu cầu đi ngay vào câu chuyện. Nói đến nhạc sĩ Hoàng Vân, nhiều người yêu mến âm nhạc đều nghĩ đến hai ca khúc của ông là “Hò kéo pháo” và “Quảng Bình quê ta ơi”.

Nhạc sĩ Hoàng Vân

Người Chiến sĩ trên hai mặt trận

Ca khúc đầu tiên tôi sáng tác là bài: “Chiến sĩ Tây Bắc” do anh Trần Dần trình bày vẽ bìa rất đẹp, rồi in nitô, tôi nhớ là vào năm 1951. Đến cuối năm 1953 đi chiến dịch Điện Biên Phủ.

Trong đơn vị của tôi có một tiểu đoàn tham gia kéo pháo. Những tời, xà beng, búa chim, dây thừng, dây chão, từng bó là dụng cụ để kéo pháo vào mặt trận. Tôi là người không tham gia trực tiếp kéo pháo, nhưng đã được quan sát và nghe số anh em trong đơn vị kể lại sau những lần đưa pháo vào mặt trận rồi lại có lệnh kéo pháo ra. Những câu chuyện về gương anh dũng hy sinh của liệt sĩ Tô Vĩnh Diện lấy thân mình chèn pháo quyết không cho lao xuống vực, những hy sinh mất mát do bom napan từ máy bay địch thả xuống, nhưng với quyết tâm của người lính Cụ Hồ các chiến sĩ vẫn kiên quyết bảo vệ pháo đến cùng.

Vào một đêm mùa đông lạnh giá, tôi đang ngủ dưới hầm, đột nhiên có một con gà rừng từ đâu lao xuống chỗ tôi nằm rồi lại vỗ cánh phành phạch bay vút lên, lúc sau cất tiếng gáy vang, tôi đoán khoảng gần về sáng. Từ bấy giờ tôi không sao chợp được mắt. Rồi tự nhiên trong đầu hình thành ý thơ, nét nhạc với những ca từ: “Gà rừng gáy trên nương rồi-Dấn bước ta đi lên nào-kéo pháo ta sang qua đèo-quyết tâm bảo vệ pháo”...

Một cảnh kéo pháo

Tôi say sưa viết rồi lại sửa, rồi lại mang đàn ra hát, chỉ vài ngày sau ca khúc “Hò kéo pháo” ra đời. Một lần tình cờ Chính trị viên qua đơn vị tôi ở, thấy bản nhạc vừa sáng tác hay quá đề nghị tôi dạy hát, phổ biến rộng rãi đến các Đại đội để anh em văn nghệ ca hát phục vụ chiến đấu. Sau này Đại hội liên hoan văn nghệ toàn quân tháng 11/1954 tại Thủ đô Hà Nội, bài “Hò kéo pháo” được trao giải nhất.

Tiền tuyến gọi-hậu phương sẵn sàng

Bài “Quảng Bình quê ta ơi” tôi viết trong một hoàn cảnh khác. Vào khoảng cuối năm 1962 tôi có danh sách đi B đợt 1 cùng nhóm Văn nghệ sĩ. Tôi còn nhớ có anh Ngô Y Linh (sau đổi tên thành Nguyễn Vũ) là người học cùng tôi ở Bắc Kinh Trung Quốc về. Anh Tố Hữu lúc bấy giờ gặp tôi gợi ý hỏi thăm sức khỏe, hoàn cảnh gia đình và có đề xuất tôi đi B đợt đầu. Vì nhiều lý do gia đình mặt khác tôi cũng mới từ Bắc Kinh về Việt Nam, nên tôi có đề nghị xin lui lại.

Cuối cùng đ/c Tố Hữu hỏi tôi một câu: “Thế đồng chí đi Quảng Bình công tác được không?” Tôi nhận lời ngay. Nhóm Văn nghệ sĩ đi công tác vào khu 4 lúc bấy giờ nhạc có anh Hồ Bắc, Phạm Tuyên... Văn thơ có anh Xuân Diệu, nhà văn Bùi Hiển khoảng 20 người tất cả. Khi đến Quảng Bình anh em chúng tôi tỏa xuống các huyện, xã để làm việc. Riêng tôi thâm nhập ngay đề tài nghiên cứu về dân ca các vùng miền Quảng Bình. Vào các buổi tối các mẹ, các chị thường hay tập trung nhau lại ca hát những làn điệu hay lắm, lạ lắm. Vừa nghe tôi lấy mẫu bút chì nhấm nước bọt rồi nghi trên những trang giấy dó vàng khè. Hát đến đâu tôi ghi lại đến đó, ghi cả nhạc lẫn lời. Tôi ghi chép tổng cộng được khoảng 30 bài hát ở mỗi làng, xã khác nhau. Sau này ca “khúc Quảng Bình quê ta ơi” được phổ biến rộng rãi, có người hỏi tôi; “Ông là người ở đây hay sao mà thuộc từng làn điệu, dân ca vùng miền rõ thế?”.

Muốn sáng tác một ca khúc dân ca vùng miền núi nào đó thì người nhạc sĩ phải tìm hiểu sâu ngôn ngữ âm nhạc nơi đó, chính vì vậy trong ca từ, nét nhạc của “Quảng Bình quê ta ơi” nó đã toát lên con người, cuộc sống lao động của người dân Quảng Bình:

Nếu ai hỏi vì sao quê hương chúng ta nhiều ngói mới-rằng: “Có đắng cay lên chừ mới có ngọt bùi”- Quảng Bình! Bao mến thương! - Đã mười năm rồi - Quê ta bao đổi thay rồi-Đồng lúa xanh, với hàng cây xanh-Xanh tươi bốn mùa rộn vang tiếng hò khoan Lệ Thủy-Trên dòng song Kiến Giang ngày càng đổi mới...

Khi viết xong ca khúc “Quảng Bình quê ta ơi” tôi hát cho một số anh em nghệ sĩ cùng chuyến đi nghe, góp ý. Anh Phạm Tuyên nói: “Hay đấy, tuyệt lắm! Sao cậu nhanh thế, bọn tớ chưa viết được gì cả”. Sau tôi báo cáo về Hà Hội với anh Trần Lâm Giám đốc Đài phát thanh Tiếng Nói Việt Nam và gửi ca khúc về cơ quan Đài (lúc này tôi đang là Nhạc trưởng chỉ huy dàn nhạc Đài phát thanh Tiếng Nói Việt Nam). Thời gian sau ca khúc “Quảng Bình quê ta ơi” được phát trên làn sóng Tiếng Nói Việt Nam do ca sĩ Kim Oanh biểu diễn (lĩnh xướng). Bài hát được Tỉnh ủy, nhân dân tỉnh Quảng Bình rất khen ngợi đón nhận như một phần thưởng quý giá nhất dành cho nhân dân địa phương Quảng Bình, nơi sau này là tuyến lửa trên mặt trận chống Mỹ ác liệt.

Người nhạc sĩ được tôn vinh trong lòng người Hà Nội và nhân dân cả nước

Nhạc sĩ Hoàng Vân đã dành cả cuộc đời cho nền âm nhạc Việt Nam. Ông là người có công đóng góp cho sự nghiệp âm nhạc nước nhà. Đã được nhận Huân huy chương của Nhà nước, Bộ Văn hóa, Hội âm nhạc Việt Nam khen tặng. Giờ đây nối tiếp sự nghiệp của ông còn có hai người con cũng đang nổi danh không kém gì cha là nhạc sĩ Lê Y Linh con gái lớn nhạc sĩ đang theo học nghiên cứu Sinh Nhạc viện Quốc gia Pháp về thể loại nhạc dân gian. Và anh con trai Lê Phi Phi đã tốt nghiệp Viện âm nhạc Traicopki (Liên Xô cũ). Hiện đang là chỉ huy cho một dàn nhạc Quốc gia nước ngoài.

Thưởng thức ca khúc "Hò kéo pháo", sáng tác: Nhạc sĩ Hoàng Vân