Có đến với Trung tâm Phát triển âm nhạc Việt Nam, tôi mới vỡ vạc phần nào cái đẹp, thanh cao của loại hình nghệ thuật bình dân này.
Chiếu xẩm ngày nay
Cách đây chừng mươi năm, khi tôi còn là con bé học THCS, tôi còn nhớ đã được nghe những làn điệu xẩm qua băng cassette mà anh trai tôi mang ở đâu đó về. Lúc đó, với kiến thức âm nhạc nhỏ nhoi, tôi đã nghĩ rằng nó là thứ nhạc chế nào đó mà những người hành khất tự nghĩ ra. Tôi nói với nhạc sĩ Thao Giang – Phó GĐ Trung tâm Phát triển nghệ thuật Âm nhạc Việt Nam - ông chỉ mỉm cười và dắt tôi đến nơi mà các nghệ sĩ xẩm đang biểu diễn. Ông nói tôi hãy lắng nghe...
Nhạc sĩ Thao Giang đang hướng dẫn các nghệ sĩ xẩm hát và “cảm” xẩm.
Đó là lần đầu tiên tôi được nghe hát xẩm. Người thiếu nữ trong bộ đồ áo nâu sồng, váy lụa đen, chít khăn mỏ quạ, chiếc nón cời mang đậm chất quê, lướt nhẹ ngón tay mềm mại, trắng ngần trên sợi dây đàn. Tiếng đàn nhị bắt đầu cất lên hoà cùng tiếng đàn bầu, từ những tiếng dứt ra nghèn nghẹn rồi da diết, nỉ non, trầm bổng. Nhạc sĩ Thao Giang giải thích: “Đàn nhị có âm vực rộng, âm thanh trong sáng, rõ ràng, mềm mại gần với giọng hát cao (giọng kim). Muốn thay đổi âm sắc hoặc giảm độ vang, người ta dùng đầu gối trái bịt một phần miệng loa xòe của bát nhị (khi ngồi trên ghế kéo đàn), hay dùng ngón chân cái chạm vào da của bát nhị (khi ngồi trên phản kéo đàn, trên chiếu). Nhờ những cách này âm thanh sẽ xa vẳng, mơ hồ, tối tăm và lạnh lẽo, diễn tả tâm trạng thầm kín, buồn phiền...
Tiếng hát cất lên trong trẻo: “Sông kia nước chảy đôi dòng/ Đèn khêu đôi ngọn anh trông ngọn nào”, tôi chưa từng được nghe giọng hát nào trong đến thế, da diết, sâu thẳm đến thế. Tiếng hát, tiếng đàn như gợi lên những hình ảnh rõ nét về một thời xa xôi. Ở nơi đó có những con người và những số phận khác nhau. Họ than vãn về nỗi thống khổ của những người nghèo khó, những cảnh đời ngang trái và những cuộc tình lứa đôi phải chia ly trong nước mắt. Trong cái đêm mùa đông trời trở gió, xẩm như hút hồn tất thảy người đang đứng trật sân đình đền Hào Nam, ai nấy mê lặng đi, không thấy tiếng ồn ào như các buổi xem ca nhạc khác ngoài trời mà tôi đã từng tham dự.
Quả thật đã hơn 10 năm nay tôi mới được nghe lại xẩm, vẫn là thứ âm nhạc ấy, sao như hoàn toàn mới? Như đoán được thắc mắc của tôi, nhạc sĩ Thao Giang giải thích: “Ngày trước, xẩm chỉ có 1-2 người, phải vừa hát vừa đàn, thậm chí là gõ phách, giờ sân khấu xẩm có thể lên đến 7-10 người, mỗi người đảm trách một khâu riêng biệt. Nhờ đó mà cả người hát và người chơi nhạc chỉ chú trọng vào khâu mình đảm nhiệm, chất lượng xẩm hiện nay có thể sẽ trong hơn, hay hơn xẩm ngày xưa. Còn làn điệu và nội dung thì không có gì thay đổi. Chúng tôi vẫn giữ nguyên làn điệu của xẩm cổ khi được khôi phục để giữ nguyên được “chất” xẩm.
Từ "say" xẩm đến khôi phục xẩm
Sinh ra ở Thanh Oai - Hà Nội, từ năm 1958, nhạc sĩ Thao Giang theo học tại Nhạc viện Hà Nội (nay là Học viện Quốc gia VN). Ra trường, ông được giữ lại giảng dạy tại nhạc viện. Khi biết đến xẩm, ông nhận thấy ở xẩm có sự gần gũi, bình dân, nhưng chứa đầy triết lý nhân sinh. Ông nhớ lại: “Khi được nghe làn điệu xẩm đầu tiên đó là bài “Giăng sáng vườn chè” (lời thơ của Nguyễn Bính) tôi đã bị xẩm mê hoặc. Cũng từ ngày đó tôi đã quyết tâm tìm hiểu, khôi phục và đưa xẩm đến với công chúng”. Có lẽ vì yêu xẩm mà hơn hai chục năm trước, nhạc sĩ Thao Giang đã bỏ cả cương vị Phó khoa Âm nhạc truyền thống của Nhạc viện HN để dồn sức nghiên cứu, mong có ngày chấn hưng xẩm bằng cách đưa xẩm đến với người dân, mà đặc biệt là người dân thủ đô. Với mong muốn ấy, nhạc sĩ Thao Giang là một trong những người đứng lên thành lập Trung tâm Phát triển âm nhạc VN. Đến năm 2005, trung tâm mới chính thức ra mắt công chúng với nhiệm vụ sưu tầm, nghiên cứu, truyền dạy và biểu diễn âm nhạc truyền thống, mà trọng tâm là khôi phục xẩm Hà thành, nhạc sĩ Thao Giang là người biên soạn hầu hết những tác phẩm xẩm mà trung tâm biểu diễn.
Nhớ lại những ngày đầu mới thành lập, trung tâm đã trải qua nhiều khó khăn. Từ việc tìm địa điểm đặt trụ sở, tìm học viên đến học, cho đến kinh phí hoạt động, nhân sự quản lý... Thứ duy nhất mà nhạc sĩ Thao Giang và những cộng sự có được đó là tình yêu và sự quyết tâm muốn khôi phục lại xẩm mà thôi. May mắn là lúc nào ông cũng có GS Minh Khang, NSND Xuân Hoạch, Văn Ty... những con người tâm huyết với xẩm luôn ủng hộ và giúp đỡ để ông vững tin hơn vào con đường mình đang đi.
Ban đầu, khi tuyển học viên, nhạc sĩ Thao Giang lo sẽ chẳng có ai đến học, dù dạy miễn phí. Nhưng không ngờ có hơn 100 người đến đăng ký học, mà chủ yếu là thanh niên. Ông nhận thấy rằng, lớp trẻ không quay lưng với âm nhạc truyền thống chỉ có điều họ chưa có cơ hội tiếp cận mà thôi. Hiện Trung tâm Phát triển âm nhạc VN đang đào tạo khoảng 200 học viên với 85% là thanh niên, sinh viên ở các trường: ĐH Văn hoá, ĐH Sư phạm Nghệ thuật, ĐH Sư phạm, ĐH Văn hoá Nghệ thuật Quân đội, ĐH Sân khấu - Điện ảnh... Mọi học viên đều được nhạc sĩ Thao Giang và các cộng sự chỉ bảo tận tình, từ cách tiếp cận bài hát, ý nghĩa của từng lời ca để học viên hiểu và cảm được bài hát đó, để thể hiện có hồn hơn. Không chỉ vậy, nhạc sĩ Thao Giang còn chú ý đến hình thức biểu diễn của mỗi tiết mục. Khi xem một tiết mục biểu diễn chừng 5 đến 7 phút, chắc ít ai có thể biết được cả thầy - trò của trung tâm đã phải tập luyện hàng tháng trời.
Cho đến hôm nay, điều tự hào nhất mà nhạc sĩ Thao Giang cùng Trung tâm Phát triển âm nhạc VN làm được là việc khôi phục thành công sân khấu xẩm tại chợ Đồng Xuân. Trung tâm còn lập giải thưởng mang tên Trần Quốc Đĩnh, nhằm tôn vinh, hỗ trợ các nghệ nhân, nghệ sĩ, nhà sưu tầm, nghiên cứu, đóng góp cho lĩnh vực âm nhạc truyền thống và trao giải lần đầu tiên năm 2008. Để rồi vào tối thứ bảy ở chợ Đồng Xuân, người dân thủ đô lại có dịp được nghe những làn điệu xẩm xa xưa tưởng chừng chỉ còn trong ký ức của những người lớn tuổi. Và rất đều đặn, nhạc sĩ Thao Giang vẫn ngồi bên cánh gà của sân khấu để theo dõi từng câu hát, từng nốt nhạc, để rồi những đêm sau, đêm sau nữa, những bài hát xẩm lại được âm vang giữa phố thị.
