Bà chính là ca nương cuối cùng của họ Phó, dòng họ đã đóng góp cho ca trù biết bao đào nương, kép đàn tài hoa.

Không ít người ngạc nhiên khi bà đứng ra lập nhóm ca trù Kim Đức. Sau nhiều năm vắng bóng, điều gì khiến đào nương Kim Đức quyết định “tái xuất”?

Có lẽ là vì sốt ruột. Khi bà Quách Thị Hồ còn sống, tôi chưa có cảm giác này. Tới lúc bà Hồ mất đi, tôi mới thấy hụt hẫng. Nhìn quanh, cả một thế hệ đào nương, kép đàn vang danh một thuở, giờ chỉ còn lại mỗi mình mình, mà người kế thừa thì chưa xuất hiện. Không thể “ở ẩn” được nữa. Tôi bắt đầu tìm kiếm học trò để truyền nghề. Nhưng thực sự tìm không dễ… Ngoài giọng hát, còn phải có một cái tâm với ca trù, thì mới kiên trì đến cùng, và mới có thể trở thành một ca nương. Đó là lý do vì sao tôi nhận rất ít học trò, dù rất nhiều người đến xin theo học.

Người ta vẫn cho rằng, ca trù ít người học và cũng ít người thưởng thức, là vì nó “bác học” quá. Có đúng vậy không, thưa bà?

Theo tôi, bác học hay không, không quan trọng. Vấn đề nằm ở tài năng và sự đam mê. Học ca trù là phải học cả thanh nhạc và nhạc cụ, rất mất thời gian, công sức. Ca nương, ngoài ca, còn phải biết gõ phách, và nắm được những nguyên lý căn bản của đàn đáy, trống chầu. Tương tự, kép đàn, ngoài đàn, phải vững cả về thanh nhạc và bộ gõ (phách). Có người nói, chỉ người Hà Nội gốc mới hát được ca trù. Điều ấy không sai, vì ca trù đòi hỏi ca nương phải phát âm thật chuẩn. Bộ gõ cũng vô cùng quan trọng. Trong ca trù, phải học gõ phách trước, rồi mới học hát sau. Tôi vốn là con nhà nòi, được nghe tiếng đàn, tiếng hát, tiếng phách từ lúc chưa chào đời, lại có chút năng khiếu nên học nhanh lắm. Thế nhưng vẫn phải rèn luyện qua năm năm mới được phép bước lên sân khấu. Biểu diễn ca trù tức là hát theo yêu cầu. Khán giả yêu cầu bài nào, ca nương hát bài đó, nên phải thuộc tất cả các bài rồi mới được đi hát. Trước đây, có dạo, người ta mở lớp dạy hát ca trù, mời tôi hướng dẫn. Khi biết thời gian dạy chỉ có hai tháng, tôi từ chối, vì sau hai tháng luyện tập, học trò chưa cầm được phách, nói gì đến hát! Thế mà nay người ta đảo lộn, đốt cháy giai đoạn như thế đấy, rồi có khi lại bảo học ca trù dễ ợt.

Có người nói rằng, nếu nghệ nhân Kim Đức không lui về ở ẩn sớm trong 20 năm, thì biết đâu, ca trù không tràn lan những hiện tượng đáng buồn như vậy?

Tiếng là ở ẩn, mà có thôi đau đáu về ca trù đâu. Tôi rất sợ sau này mình mất đi những cái là chuẩn, là chính thống của ca trù. Trước đây, các cụ dạy ca trù đều theo kiểu truyền khẩu. Vì vậy, sau này mới thành tam sao thất bản, các ca nương thời nay mới thích hát sao thì hát, hát sai, gõ phách sai lung tung cả. Tôi mới nghĩ ra mình phải ghi chép, phải thu âm lại. Đến thời điểm này, tôi cũng đã khá yên lòng về đội ngũ kế nghiệp. Nhưng vẫn chạnh buồn vì người ta chưa hiểu đúng ca trù. Chẳng hạn, danh xưng cô đầu trong ca trù đẹp là thế, cao quý là thế, sao lại dùng để ám chỉ cái xấu, cái hư hỏng. Người ta có biết đâu, cô đầu, bà đầu, cụ đầu tức là những người đứng đầu, người giỏi nhất giáo phường. Mình thì không có cơ hội để giải thích. Còn những người làm công tác quản lý văn hoá thì cứ để kệ thế thôi!

Nghe Nghệ nhân Kim Đức hát ca trù "Trích đoạn Kiều"