Với những tiết mục biểu diễn trên cao, nghệ sĩ Tuyết Hoàn đã nhiều lần gặp tai nạn nghề nghiệp trong đời diễn.

Trên sân khấu, nụ cười của họ luôn rực rỡ nhưng ít ai biết đằng sau sân khấu, cuộc sống của họ là muôn vàn khó khăn và nhiều khi họ phải trả giá bằng máu.

Trước cổng rạp xiếc Trung ương, một người đàn ông cỡ lục tuần chạy chiếc xe Cub cũ kỹ dừng lại. Mới nhìn ai cũng nghĩ ông đi buôn đồ đồng nát vì đằng trước xe lỉnh kỉnh mấy chiếc xe đạp nhỏ đã cũ, sau xe chằng theo một cái lồng sắt han gỉ, nhìn vào mới biết nhốt mấy chú khỉ đang giương đôi mắt tròn xoe, bé xíu. Bỏ hết đồ nghề xuống đất, người đàn ông đó cho biết mình là nghệ sĩ Đức Đào, mặc dù đã về hưu lâu rồi nhưng vì nhớ nghề và cũng vì mưu sinh nên ở cái tuổi 65, ông vẫn cùng vợ đi diễn ở những tỉnh lân cận Hà Nội mỗi khi có lịch diễn.

Sinh nghề tử nghiệp

Nghệ sĩ Đức Đào kể, mình vào ngành xiếc mấy chục năm rồi nên đã nếm trải đủ đắng cay, vất vả. Chỉ cánh tay chằng chịt vết sẹo, ông cho biết đó là hậu quả của một tai nạn nghề nghiệp cách đây gần 20 năm khi ông đang nuôi dạy gấu. Trong một lần huấn luyện, con gấu to nhất đàn đã nhảy lên tấn công khiến cánh tay trái bị giập nát phải vào cấp cứu trong bệnh viện. Sau đó cánh tay cứ thế teo đi. Ông tưởng mình sẽ suốt đời tàn phế và vĩnh viễn giã từ sân khấu tròn. Nhưng cũng may ông được rất nhiều giáo sư, bác sĩ đầu ngành tập trung chữa trị và suốt bốn năm trời kiên trì, cánh tay trái trở lại bình thường và tiếp tục theo đuổi công việc nuôi dạy thú cho đến khi về hưu.

Tai nạn nghề nghiệp diễn ra trong ngành xiếc là điều khó tránh khỏi mà người nghệ sĩ phải chấp nhận. Trong một nghiên cứu của hội An toàn vệ sinh lao động Việt Nam công bố năm 2009 thì tần suất tai nạn lao động trong một năm mà các nghệ sĩ xiếc gặp phải lên tới gần 40%, gấp 20 lần so với mức độ tai nạn lao động trong ngành công nghiệp sản xuất thông thường.

Nghệ sĩ Tuyết Hoàn kể ở vào tuổi 33, chị đã có 16 năm gắn bó với những môn nghệ thuật nhào lộn trên cao nên số lần ngã trong khi luyện tập là không đếm xuể. Nặng nhất là một lần đang diễn môn đu dây trên không, do sơ ý trượt chân, chị ngã xuống đất và bị gãy tay. Lần đó phải đi bệnh viện mổ và ba tháng sau mới có thể quay lại sân khấu. Nhưng tay chị đã yếu đi, nhiều động tác không còn thực hiện được như trước đây nữa. Buồn cười nhất là có lần đang diễn ở Đài Loan thì bị ngã, bửa mất 12 cái răng. Chị vẫn cố gắng đứng lên diễn tiếp cho trọn tiết mục nhưng phải ngậm chặt miệng vì trong đầy máu. Tiết mục kết thúc, khán giả hoan hô nhiệt liệt nhưng chị không dám cười, chào xong chị mới vội vàng vào cánh gà để băng bó vết thương. Lúc đó, mặt chị đã tái nhợt vì đau.

Vậy mà sau những tai nạn, đối với nghệ sĩ Tuyết Hoàn, còn được đứng trên sân khấu vẫn là niềm hạnh phúc. Nhiều nghệ sĩ, sau tai nạn không thể tiếp tục diễn nữa phải chuyển sang công việc khác. Nghệ sĩ Thu Thảo từng là diễn viên nhào lộn trên không và trong một lần đang tập môn đu chuẩn bị cho liên hoan xiếc quốc tế thì bị ngã rạn mấy chiếc xương sườn. Từ đó, chị phải giã từ với những pha tung hứng để chuyển sang làm MC cho đoàn. Giờ đây, mặc dù mỗi tối vẫn đứng trên sân khấu để giới thiệu chương trình nhưng chị vẫn ngơ ngẩn chạnh lòng khi nhìn thấy đồng nghiệp của mình nhào lộn trên không trước sự cổ vũ nhiệt liệt của khán giả.

Mưu sinh sau cánh gà

Ngoài những tai nạn, thì hầu hết những nghệ sĩ biểu diễn các môn uốn dẻo, nhào lộn tung hứng trên cao hay các môn phải sử dụng cơ bắp nhiều đều bị bệnh về xương khớp. Nghệ sĩ Ngọc Hảo kể, sau nhiều năm biểu diễn, ông bị thoát vị đĩa đệm, có thời gian nằm một chỗ mấy tháng liền không dậy được. Mấy năm liền phải nghỉ điều trị bệnh, ông quay lại sân khấu nhưng phải chuyển sang tiếc mục nhẹ nhàng hơn. Tại đoàn xiếc Trung ương, rất nhiều nghệ sĩ trẻ thậm chí có người chưa đến 30 tuổi đã bị mắc các bệnh về xương khớp, cứ trái gió trở trời là đau nhức.

Phần lớn cuộc sống của người nghệ sĩ xiếc cũng rất khó khăn. Lương tính theo hệ số nhà nước, thù lao một tối diễn chỉ từ 45 – 70 ngàn đồng mà một tuần cũng chỉ thứ bảy, chủ nhật hoặc những ngày lễ sân khấu mới sáng đèn. Chính vì thế mà trừ những lúc diễn thì nghệ sĩ xiếc phải xoay sang đủ các nghề.

Ở cổng rạp xiếc Trung ương gần đây mọc lên một tấm biển đề “Dũng xiếc, nhận trông xe máy, xe ôm đêm” khiến rất nhiều người ngạc nhiên. Hỏi ra mới biết đó là một dịch vụ mới của hai anh em nghệ sĩ Ngọc Dũng. Anh Ngọc Dũng cho biết dịch vụ này nhận giữ xe cho các nghệ sĩ, ca sĩ đến đây tập trung để theo đoàn đi diễn ở tỉnh xa đến đêm mới về. Có người về mà không có xe thì anh cũng phục vụ luôn cả xe ôm. Trông xe kiêm luôn xe ôm, mỗi tối cũng được hơn trăm ngàn. Anh Dũng cười nói, làm gì có tiền là anh sẵn sàng làm không nề hà gì.

Tuổi nghề của diễn viên xiếc chỉ từ 18 – 35, sau 35 tuổi là xuống dốc. Phụ nữ sau khi sinh nhiều người không trở lại được với nghề. Không đứng trên sân khấu nữa, lại chưa đến tuổi về hưu nên cuộc sống của những nghệ sĩ xiếc cuối mùa là bi kịch. Có người chuyển sang các bộ phận văn phòng hành chính, như nghệ sĩ Kim Phượng năm nay đã 50 tuổi nhưng bà chỉ có mười năm đứng trên sân khấu còn gần 20 năm nay bà chuyển sang ngồi ở quầy bán vé. Nhưng việc hành chính trong đoàn thì có hạn nên hầu hết các nghệ sĩ phải ra ngoài bươn chải mưu sinh. Những người may mắn dành dụm được chút vốn thì nhảy ra ngoài kinh doanh. Nhưng những nghệ sĩ quá nghèo thì đành phải ra chợ buôn bán vặt hoặc đi bán hàng rong. Gặp họ giữa cuộc sống lam lũ thường nhật, ít ai có thể ngờ có một thời họ từng toả sáng trên sân khấu lấp lánh ánh đèn.