GS. TSKH Tô Ngọc Thanh nhận định, việc lập hồ sơ đang tiến triển khá thuận lợi vì các địa phương vùng Đông - Tây Nam Bộ đều tạo điều kiện tốt.

Chạy nước rút

PGS. TS Lê Văn Toàn, Viện trưởng Viện Âm nhạc Việt Nam, cho rằng, khó khăn lớn nhất là thời gian quá ngắn trong khi việc làm rất nhiều. Viện Âm nhạc Việt Nam, Cục Di sản văn hóa (Bộ VH-TT-DL) và Sở VH-TT-DL TP HCM đang xây dựng dự án lập hồ sơ. Kinh phí chủ yếu do TP HCM tài trợ, còn các tỉnh khác đóng góp thêm. “Ban đề án đang chờ khảo sát của các tỉnh rồi mới có thể tổng hợp được cụ thể. Phải xác định địa phương nào có lịch sử của đờn ca tài tử (ĐCTT) lâu đời nhất thì mới có thể khẳng định được cái gốc và sự lan tỏa của nó”, ông Toàn nói.

Theo GS. TSKH Tô Ngọc Thanh, Ban đề án phải làm thế nào thâu tóm được hết những nét đặc sắc mang tính địa phương. “Hiện nay có hai ý kiến khác nhau. Theo tôi, bảo vệ ĐCTT phải là bảo vệ sự đa dạng trong vườn hoa muôn sắc. Còn theo như tôi được biết, hướng của Nhạc viện đang làm là muốn thống nhất loại hình này, như vậy là đi sai bản chất của văn hóa dân gian”.

Theo ông, nhạc của miền Đông khuôn phép hơn, còn miền Tây hào hoa hơn. ĐCTT của Bạc Liêu và Cà Mau không thống nhất, thậm chí trong một tỉnh, giữa huyện này và huyện kia cũng có sự khác nhau. “Chúng ta tôn vinh trí tuệ và tài năng sáng tạo chứ không tôn vinh cái thống nhất kiểu văn hóa quần chúng”, ông nói.

Về việc gìn giữ và phát huy ĐCTT, ông Thanh nêu quan điểm: “Tôi phản đối cái gì cũng đưa vào trường phổ thông. Không nên cái gì cũng phải học. Nhỡ mai sau có 50 loại di sản được công nhận thì trường phổ thông phải học hết à? Người ta còn định dạy cả cồng chiêng, ả đào trong trường thì các em còn học hành gì nữa. Hãy nên nghĩ bất kỳ loại hình nào cũng có công chúng và nghệ sĩ riêng của nó. Đặc biệt đối với ĐCTT, chỉ có thể chơi hay khi hợp nhau và không có một biên chế cố định nào”.

Một nhóm đờn ca tài tử ở quận 8, TP HCM.

GS Thanh cũng phản đối việc tổ chức liên hoan, sân khấu, truyền hình và trình diễn ĐCTT, bởi ông cho rằng loại hình nghệ thuật này là để bày tỏ cõi lòng với nhau. “Làm như vậy là xúc phạm đến tình cảm riêng của người ta. Tôi thấy Đài Truyền hình TP HCM đưa ĐCTT lên và còn đặt câu hỏi để thi. Đó là làm sai bản chất”, ông nói.

Di sản đặc biệt

GS Trần Quang Hải cho rằng, ĐCTT là một tài sản văn hóa đặc biệt của miền Nam mà lại chưa được vinh danh. Miền Bắc có ca trù, quan họ, miền Trung có nhã nhạc cung đình Huế, Tây Nguyên có cồng chiêng. Tuy mới trên 100 năm tuổi nhưng ĐCTT đã “đẻ” ra loại nhạc đệm cho cải lương, từ nhạc cải lương mới làm thành nhạc lễ. Tuổi đời của ĐCTT không ảnh hưởng đến việc lập hồ sơ, bởi UNESCO đã phân loại di sản thành di sản nghệ thuật và di sản cần được bảo vệ khẩn cấp.

Từ TP HCM xuống Cần Thơ, Mỹ Tho, Bạc Liêu, Cà Mau… đâu đâu cũng thấy các câu lạc bộ ĐCTT. “Đây là mô hình cần được phát triển để các nhà nghiên cứu đi tìm hiểu và làm thành bộ hồ sơ hoàn chỉnh. Và theo tôi, cái khó khăn là làm sao thu thập được tất cả những thông tin về loại hình này”, ông Hải nói.

Theo ông Hồ Văn Hoàng, Phó giám đốc Sở VH-TT-DL Cần Thơ, ĐCTT là nghệ thuật của đờn (đàn) và ca, gồm 20 bài bản cổ, thường do người bình dân, thanh niên nông thôn Nam Bộ hát ca sau những giờ lao động. Do vậy, nên bảo vệ hồ sơ ĐCTT trước UNESCO với tiêu chí đây là hình thức sinh hoạt âm nhạc dân gian, gắn với vùng đất Nam Bộ, sáng tác cho người dân và do chính người dân biểu diễn; ĐCTT không phải để biểu diễn trên sân khấu mà diễn ra trong sinh hoạt cộng đồng trong nhà, sân, vườn hay trên thuyền, ông nói.

Ông Hoàng cho rằng ĐCTT xuất phát từ nhã nhạc cung đình Huế, được cha ông ta mang theo trong quá trình mở cõi xuống phương Nam, kết hợp với không gian sông nước mà thành. Vì thế, ĐCTT không chỉ mang tính quần chúng. Trong bản hòa tấu của ĐCTT có sử dụng phức điệu, mà theo thuật ngữ của âm nhạc phương Tây, phức điệu là trình độ cao trong dàn nhạc giao hưởng, hợp xướng, ông nói.