Qua thực tế cũng cho thấy rằng, ở nước ta chỉ có sân khấu cải lương mới tạo dựng nên một thời ''hoàng kim'' rực rỡ, sân khấu thật sự là ''thánh đường'' theo đúng nghĩa của nó. Và như chúng ta đều biết, dù tuổi đời còn quá ít so với các loại hình sân khấu khác nhất là kịch nói, nhưng bằng sự hấp dẫn kỳ diệu sân khấu cải lương đã khai sáng nhiều tác giả (được tôn danh là thầy tuồng) như: Trần Hữu Trang, Năm Châu, Hà Triều -Hoa Phượng, Thu An, Hoàng Khâm..v.v.. nhiều nghệ sĩ biểu diễn như: Năm Phỉ, Phùng Há, Bảy Nam, út Trà Ôn, Thanh Nga..v.v... được đông đảo công chúng cả nước yêu quý tôn vinh và tên tuổi của họ sẽ còn sống mãi.

Gần trăm năm, thời gian chưa phải quá lâu để chúng ta có thể nhìn lại tìm ra nguyên nhân cốt lõi, cái nền móng vững chắc đưa sân khấu cải lương từng bước giành được vị trí xứng đáng trong lòng khán giả mộ điệu của cả nước, theo chúng tôi đó là: Khi âm nhạc cải lương đã thấm sâu vào máu thịt, trở thành hơi thở của cuộc sống, sự rung cảm khơi dậy từ con tim, một nhu cầu thúc bách không cưỡng nổi tự nó sẽ cho ra đời một lực lượng tác giả (tức thầy tuồng) và diễn viên của loại hình nghệ thuật này. Họ dấn thân vào nghề bằng tấm lòng cháy bỏng đam mê, tràn đầy tâm huyết, sự không rèn luyện tay nghề, tận tụy sáng tạo để cống hiến luôn đặt lên hàng đầu mà không hề có chút toan tính vụ lợi. Điều hết sức quan trọng nữa là do cùng một sở thích nên thầy tuồng và diễn viên của sân khấu cải lương trước đây bao giờ cũng tôn trọng quý mến nhau, sẵn lòng sẻ chia để tìm tiếng nói chung trong mỗl vở diễn. Đặc biệt, thầy tuồng được coi là cái gốc!.

Vì hơn ai hết thầy tuồng phải am hiểu tường tận về nghệ thuật sân khấu cải lương, là người khởi đầu làm nên vở diễn, là cha đẻ của

tính cách, tình huống, xung đột, cao trào, giọng điệu, bài ca cho từng vai diễn kể cả cảnh trí cũng do thầy tuồng sắp đặt. Do vậy có thể nói, thầy tuồng là linh hổn của một vở diễn. Chính bởi lẽ đó trước đây từ khâu sáng tác kịch bản đến hoàn thành vở diễn ra mắt công chúng, thường có sự tham gia xuyên suốt của thầy tuồng. Nghĩa là thầy tuồng được trao cho cái quyền cùng với nhiều người khác chăm sóc nuôi dưỡng đứa con tinh thần của mình đến nơi đến chốn và tất nhiên sự thành bại của đứa con tinh thần ấy, trách nhiệm lớn nhất thuộc về người sinh ra nó. Theo chúng tôi, đó là hợp lý công bằng và cũng là phương cách tốt nhất giúp cho một tác giả tự học hỏi rèn luyện nâng cao tay nghề của mình.

Nhưng thật đáng tiếc, vài ba chục năm trở lại đây, cái quyền ấy và luôn cả vị trí thầy tuồng của một tác giả sân khấu cải lương (ngoại trừ một số ít tác giả sân khẩu cải lương có chức quyền trong quản lý) đã bị tước bỏ hoàn toàn. Tác giả không còn là cái gốc nữa, họ bị biến thành nhánh nhóc chầu rìa, đành bất lực đứng nhìn tác phẩm của mình bị thay hình đổi dạng, cắt xén thêm bớt tùy tiện, đến khi thành vở diễn tác giả không còn nhận ra tác phẩm của mình là điều khá phổ biến hiện nay.

Từ thực trạng đáng buồn trên đã dẫn theo nhiều hệ lụy khác làm tổn hại không nhỏ đến nghệ thuật sân khấu cải lương vốn có đặc thù riêng của nó. Bằng chứng là, sự ra đời của các vở cải lương gần đây chúng ta dễ nhận thấy ít hay nhiều đều bị kịch nói hóa cả vầ nội dung vở diễn lẫn về hình thức dàn dựng.

Về nội dung vở diễn: Chắc rằng, với mong muốn nâng cao tính hiện đại trong một vở diễn cải lương, đạo diễn đã mạnh tay sử dụng khá nhiều thủ pháp gợi ý, tượng trưng của kịch nói để thay cho tình huống vốn thuộc tính tự sự của cải lương. Mặt khác, do chỉnh sửa thêm bớt quá nhiều nên hệ thống thiết kế bài ca không còn mạch lạc, độc địa như mong muốn, thậm chí có vở diễn, nhạc cải lương bị thay thế dặm vá bằng nhạc tây. Chính sự pha trộn hà lốn như vậy vô tình làm xâm hại không ít đến nghệ thuật sân khấu cải lương.

Về hình thức dàn dựng: Trong vở diễn cải lương, cảnh trí có vai trò minh họa sinh động cho từng màn, từng cảnh để phục vụ thỏa mãn nhu cầu nghe và nhìn của khán giả, không thể thay thế bằng bục bệ quen dùng của kịch nói áp đặt vào sân khấu cải lương. Điều này đối với sân khấu cải lương sẽ là sự đơn điệu dễ làm nhàm chán người xem.

Gần trăm năm hãy còn quá trẻ, sân khấu cải lương rất cần cải tiến về nhiều mặt để diện mạo của nó sang trọng hơn, lộng lẫy hơn và giá trị nghệ thuật của nó hoàn hảo hơn, đặc sắc hơn đó là đều đáng mừng, tại sao không. Và chúng ta đừng quên, sân khấu cải lương tự thân nó cũng đã từng trai qua nhiều cuộc cải tiến để tồn tại và phát triển. Từ “vạn sự khởi đầu nan'', ca diễn trên nền đất, không máy mó câm thanh, dùng đèn măng-sông làm ánh sáng roi cải tiến dần cho đến ngày nay. Tuy nhiên, nếu không có sự am hiểu thấu đáo về những tinh túy thấm đẫm cái tình, cái hồn của nghệ thuật cải lương, cũng như chưa thật lòng trân trọng yêu quý nó thì bất kỳ ai cho dù có tài năng và thiện ý đến đâu cũng không nên quá sốt sắng trong việc cố tình làm thay đổi vở diễn của sân khấu cải lương.

Đã xảy ra rồi vấn nạn trên, nhiều vở diễn cải lương chết yểu xuất phát từ nguyên nhân này. Và thật buồn cười, như chúng tôi có nói phần đầu, tác giả bị đẩy ra rìa không được tham gia gì trong quá trình dàn dựng vở diễn nhưng khi vở diễn bị thất bại thì người ta lại dễ dàng đổ lỗi hoàn toàn cho tác giả. Đau đớn hơn, chính các nhà quản lý cũng tin như vậy.

Nhưng, bên cạnh nỗi buồn vẫn còn có niềm vui! Chúng tôi tin chắc rằng, dù thế nào chăng nữa, thản nhiên đứng nhìn sân khấu cải lương đang bị chới với tuột dốc như hiện nay là đều không ai mong muốn. Nhất là công chúng, công chúng sản sinh ra sân khấu cải lương nên sân khấu cải lương là của công chúng. Bắt nguồn từ tình cảm máu thịt sâu xa đó, công chúng không bao giờ ngoảnh mặt quay lưng với sân khấu cải lương. Có đều, để vực dậy sân khấu cải lương trong tình hình này không cách nào khác chúng ta phải nghiêm túc lắng nghe tiếng kêu thống thiết của những người trong cuộc: ''Hãy trả cải lương về cho cải lương''. Riêng chúng tôi hết sức băn khoăn tự hỏi: Ai trả, trả cho ai? Không dễ trả lời cho câu hỏi tự đặt tra, chúng tôi nghĩ chỉ có nhà quản lý các ngành chức năng mới đủ thẩm quyền giải đáp.

Còn chúng tôi, chúng tôi chỉ biết tin tưởng và chờ đợi.