Cuộc chơi của các nghệ sĩ hài

Người ta ví liên hoan sân khấu hài toàn quốc này là đại hội võ lâm, là đại nhạc hội của sân khấu hài đều đúng, bởi lần đầu tiên các nghệ sĩ hài không phải chen chân và ngậm ngùi than thở về sự thua thiệt so với các diễn viên chính kịch và bi kịch. Chỉ tiếc rằng, võ đường thì rộng, nhưng các võ sĩ đai đen thì khan hiếm như xuống biển tìm…”chim”.

7 vị trong Ban giám khảo: đạo diễn, NSƯT Trần Minh Ngọc (Phó chủ tịch Hội nghệ sĩ sân khấu TP.Hồ Chí Minh) Chủ tịch Hội đồng, NSND Mạnh Tưởng, NSND Hoàng Khiềm, NSND Tâm Chính, đạo diễn, NSƯT Trần Ngọc Giàu (Phó chủ tịch Hội nghệ sĩ SK TP. Hồ Chí Minh), NSƯT Thanh Trầm (Chủ tịch Hội SK Hà Nội), Thạc sĩ, tác giả Nguyễn Đăng Chương (Cục phó Cục NTBD) được coi là đại diện cho các loại hình nghệ thuật sân khấu tham dự liên hoan: tuồng, chèo, cải lương, kịch nói, xiếc là những con mắt xanh trong nghề. Chỉ băn khoăn một điều rằng, trong số họ - không có ai thiên về đạo diễn, biểu diễn hay sáng tác hài kịch thì có tạo được niềm tin tuyệt đối nơi nghệ sĩ và bạn nghề không?

Không chỉ là cuộc chơi của các nghệ sĩ hài mà liên hoan còn là ngày hội của những người làm nghề. Chả thế mà, Trung tâm điện ảnh Quảng Ninh – trụ sở vừa được khai trương – những ngày này trở thành “tòa nhà trắng” của giới sân khấu. Không chỉ Ban giám khảo mà cả những vị trưởng lão của ngành sân khấu hiện nay, tuổi 70 – 80 cũng có mặt tại đây suốt những ngày liên hoan: GS.Hà Văn Cầu, NSND Ngọc Phương, NSND Chu Văn Thức, GS.NSND Đình Quang, NSND Phạm Thị Thành, GS. Trần Trí Trắc, nhà nghiên cứu Trần Việt Ngữ, NSND Trần Tiến. Phải tâm huyết với nghề và yêu lớp trẻ lắm các bậc trưởng lão mới đều đặn ngày 3 buổi đến rạp giữa những ngày nắng gắt và oi ả. Xem ra thì họ cũng nhiều ngẫm ngợi lắm vì chẳng mấy khi thấy họ cười khi mà dưới khán phòng, khán giả cười ngả nghiêng. Gặng mãi, “vua hài” Trần Tiến chỉ kiệm lời: Diễn hài ở ta dễ quá, khán giả dễ cười nên nghệ sĩ thường cường điệu ngoại hình mà ít chú ý diễn nội tâm nhân vật.

Vở "Chuyện làng Vũ Đại" do Nhà hát chèo Quân đội dàn dựng.

Cứ thử tưởng tượng mấy trăm nghệ sĩ lần lượt lên sân khấu mà cứ chọc nách khán giả bằng những trò diễn không được duyên lắm, chưa nói là không đẹp mắt thì có mà bằng tra tấn. Ấy thế nhưng khán giả lại cười, biết làm sao? Thôi thì “mua vui cũng được một vài trống canh”.

Ngày hội của làng Vũ Đại và Thị Hến

Sân khấu thiếu kịch bản hay đã là vẫn đề báo động từ lâu, nhưng sân khấu thiếu kịch bản hài đang là thực trạng hiện hữu. Người làm nghề đã đành, đến khán giả háo hức là thế mà cũng phải phát chán khi 5 lần phải vào cuộc cùng Thị Hến gài bẫy để phơi bày bộ mặt xấu xa của bọn cầm quyền dâm ô, cùng những cuộc đánh ghen tung trời của 3 bà vợ thầy đề, xã trưởng và quan huyện; 4 lần ngắm trăng cùng Thị Nở dưới bụi chuối để rồi chính ánh trăng vằng vặc đó đã chứng giám cho mối tình của Nở - Phèo, Phèo – Nở; 4 lần phải nghe lão Bá Kiến 80 tuổi than thân trách phận khi ngày nào cũng cố ăn cả tảng mỡ và hút trứng gà sống chùn chụt mà “trên bảo dưới vẫn không nghe”, phải cay đắng nhìn cảnh cô vợ Ba phây phây ngang nhiên với thằng người ở.

Ấy là còn chưa kể 3 lần phải sụt sùi cùng những con người khốn khổ làm kiếp người ngựa – ngựa người gặp nhau vào đêm cuối năm; 3 lần phải xem tấn hài kịch của người nông dân phải giả đói nghèo, rách rưới khi nghe đội cứu đói đến và mượn một lô đồ đạc, quần áo của hàng xóm, giả làm người bố giàu có để đón con dâu tương lai từ nước ngoài về; 2 lần phẫn nộ về thằng con bất hiếu, mang danh là giám đốc giàu có mà tệ bạc với mẹ già ở quê, nhưng lại giả nhân giả nghĩa dùng mẹ để liên tục tổ chức thượng thọ mong tận thu tiền bạc.

Nghệ thuật sân khấu, kể cả hài kịch chỉ hấp dẫn khi được thưởng thức những tình huống bất ngờ. Đằng này, xem đến thuộc lòng từng câu chữ, diễn lại không mấy có duyên, đành phải nhái lời của anh phu xe trong Người ngựa ngựa người: Muốn cười quá mà không cười được! (trong kịch bản: Muốn khóc quá mà không khóc được).

Phải tục một tí mới là hài?

Chả ai dám bảo đấy là định nghĩa về hài kịch. Nhưng tự rút ra được qui luật từ liên hoan sân khấu hài toàn quốc này thì điều đó như là hiển nhiên. Từ các vở diễn, trích đoạn truyền thống tuồng, chèo, cải lương đến kịch nói, đố có thấy vở diễn, trích đọan, tiểu phẩm nào không có tí trò chọc lét để lấy tiếng cười “sinh lý” của khán giả. Người thì dùng cái batoong hất từ phía sau lên để diễn tả vật quí của cụ Bá; người thì dùng những ngôn từ thô tục loanh quanh chuyện đàn ông đàn bà, người thì oang oang đòi đi tồ trên sân khấu, người thì nhảy tưng tưng như muốn phô “cái ấy” ra thiên hạ…

Trích đoạn "Chuyện nhà Bá Kiến" của đoàn nghệ thuật Thái Nguyên.

Ngày xưa, các cụ diễn hài cũng nghịch ngợm lắm chứ, nhưng động đến những vùng cấm thường ý nhị mà hóm hỉnh. NSND Đình Quang sau gần chục ngày cần mẫn đến rạp và miệt mài xem bỗng mủm mỉm: Ta đố các ngươi, từ đầu liên hoan đến giờ có cái gì xuyên suốt mà vở diễn, trích đoạn hay tiểu phẩm nào cũng bàn tới? Ôi! Điều cụ nói biết rồi, ai cũng biết, nhưng nói ra chả tiện. Không khéo lại làm mất toi cái thanh lịch của sân khấu.

Tối 1-9, liên hoan sân khấu hài khu vực phía Bắc đi vào kết cuộc. Bằng khen, huy chương cũng vui nhưng chả quan trọng. Cái được lớn nhất là nghệ sĩ tự nhìn lại mình và bạn nghề để học hỏi, rút kinh nghiệm. Những nhà quản lý thì có cái nhìn thực tế hơn về một mũi nhọn của sân khấu trong thời điểm này để có định hướng.