Người Bana đánh cồng, 1953

Tư liệu quý

Gần 100 bức ảnh trắng đen lưu giữ các giá trị văn hóa đặc sắc của những dân tộc anh em vùng Tây Nguyên được trưng bày, giới thiệu đến với người dân vùng đất Nam Bộ và du khách quốc tế khi đến TP.HCM.

Thạc sĩ Phạm Dương Mỹ Thu Huyền, Giám đốc Bảo tàng TP.HCM cho biết, đây là những tư liệu vô cùng quý, do chính các viên chức thuộc địa, sĩ quan quân đội, các nhà truyền giáo và học giả Pháp chụp trong khoảng thời gian từ những năm 30 đến những năm 60 của thế kỷ XX. Họ ghi lại những gì tận mắt chứng kiến được tại các buôn làng người Ba Na, Jrai, M’Nông… thời bấy giờ. Đó là những phong tục tập quán, các lễ hội… có sử dụng cồng chiêng.

Triển lãm chuyên đề “Âm nhạc cồng chiêng Tây Nguyên” giới thiệu đến công chúng bốn nội dung chính gồm: dàn nhạc cồng chiêng, tập quán gõ cồng chiêng, bối cảnh âm nhạc cồng chiêng, vượt khỏi truyền thống. Tham quan triển lãm, người xem có dịp hiểu thêm về cơ cấu của một dàn nhạc cồng chiêng, các nghi lễ có sử dụng cồng chiêng, cách chơi, trang phục…

Toàn bộ tư liệu nói trên được lưu giữ tại Pháp, do Viện Văn hóa nghệ thuật Việt Nam sưu tầm với sự hỗ trợ của các chuyên gia bảo tàng ở Pháp. PGS.TS. Nguyễn Chí Bền, Viện trưởng Viện Văn hóa nghệ thuật cho biết, đây là những hình ảnh nằm trong dự án sưu tầm các tư liệu về cồng chiêng Tây Nguyên thuộc chương trình bảo tồn không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, chưa từng được công bố tại Việt Nam.

Nguồn gốc của những bức ảnh nói trên thể hiện sự quan tâm đến nghệ thuật cồng chiêng của các viên chức thuộc địa, sĩ quan quân đội, những nhà truyền giáo và các học giả Pháp. Đây cũng chính là cái nhìn khách quan và trung thực của người ngoại quốc, họ đã chung sống nhiều năm trong các cộng đồng dân cư mà họ nghiên cứu mới có được những tác phẩm quý như trên.

Bằng chứng vô giá

Nội dung các bức ảnh cho thấy, ngay tại thời điểm đó, các dân tộc anh em đã có ý thức bảo tồn và gìn giữ giá trị văn hóa của dân tộc mình. Không những người lớn tuổi, thanh thiếu niên, mà ngay cả trẻ em cũng đã biết tham gia biểu diễn và múa hát cồng chiêng. Không chỉ có nam giới, nữ giới cũng biết diễn tấu cồng chiêng.

Cách chơi cũng rất đa dạng; dùi gõ chiêng của người Jrai, Ba Na và Ê-đê thường là những đoạn cây mềm, gõ vào lòng chiêng. Người Mạ, Cơ-ho, M’Nông lại dùng nắm tay phải đánh vào mặt chiêng, trong khi tay trái giữ lòng chiêng để điều chỉnh âm thanh…

Cồng chiêng có mặt trong tất cả các lễ hội của buôn làng và những ngày lễ lớn trong đời sống hằng ngày như lễ tang ma, lễ hiến sinh trâu,… quan trọng nhất là nghi lễ chuyển tiếp giai đoạn của các thanh thiếu niên nam cũng như nữ. Mỗi nghi lễ ở từng dân tộc tuy khác nhau, nhưng đều gắn liền với cuộc đời của mỗi người từ lúc sinh ra cho đến khi chết đi. Do đó, âm thanh cồng chiêng không thể thiếu trong các nghi lễ của đồng bào, đời sống gia đình cũng được đánh dấu thường xuyên bằng âm nhạc cồng chiêng.

Triển lãm này tuy chưa bao trùm hết được âm nhạc cồng chiêng của tất cả các dân tộc Tây Nguyên, nhưng đó là những bằng chứng vô giá, góp phần làm phong phú và bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại tránh khỏi nguy cơ mai một. PGS.TS. Nguyễn Chí Bền nhấn mạnh, nguồn tư liệu quý nói trên cho chúng ta hình dung được một không gian văn hóa cồng chiêng trước năm 1975 vô cùng đa dạng và phong phú, đặc biệt là trước năm 1954. Đây cũng là nguồn tư liệu quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.

Triển lãm chuyên đề “Âm nhạc cồng chiêng Tây Nguyên” đang được trưng bày tại Bảo tàng TP.HCM (quận 1), kéo dài đến cuối tháng 9 và sẽ tiếp tục được trưng bày tại bảo tàng các tỉnh khác.