Thuở thiếu nữ, tôi đã từng nghe "Hoa sữa" của Hồng Đăng, và thèm cái cảm giác, được ra Hà Nội, đi dọc trên con phố Nguyễn Du, đắm mình trong mùi hương nồng nàn của hoa sữa, để được thâu nhận Hà Nội bằng tất cả giác quan của mình. Và có lẽ không chỉ riêng tôi, mà những ai yêu Hà Nội chắc hẳn đã từng trải qua những cảm giác đó, được đắm mình trên con đường hoa sữa thơm nồng, để được lãng đãng trong không gian đặc quánh, như một giấc mơ về một Hà Nội nào đó của kỷ niệm.

Và "Hoa sữa" của nhạc sĩ Hồng Đăng với những giai điệu quyến luyến dịu dàng, đã vượt qua cái biên giới của không gian trở thành nỗi nhớ cho những ai xa Hà Nội, muốn được sống lại không khí của quê mình. Bởi Hà Nội trong "Hoa sữa" của Hồng Đăng mang được hơi thở và hồn cốt của Hà Nội, những giá trị còn lại sau những biến động của lịch sử, những xoay vần của tạo hóa và cả những can thiệp của con người. Nhạc sĩ Hồng Đăng kể, ông có rất nhiều kỷ niệm với bài hát này. Nhưng kỷ niệm đáng nhớ nhất của ông là người ta gọi Hồng Đăng là người khai sinh cho một loài hoa, và nhân giống cho hoa sữa. Bây giờ khắp đường phố Hà Nội, đâu đâu cũng có loài hoa ấy, nhưng sự ồ ạt đó cũng làm mất đi cái hồn cốt của Hà Nội thuở nào.

Nhạc sĩ Hồng Đăng viết "Hoa sữa" vào những năm 70 của thế kỷ trước, từ đơn đặt hàng cho một bộ phim "Hà Nội mùa chim làm tổ", hồi đó hoa sữa còn là loài hoa vô danh, nở hồn nhiên trên suốt dọc con đường Nguyễn Du. Nhạc sĩ cũng chưa từng một lần nhìn ngắm. Mà đó chỉ là một nỗi ám ảnh từ trong tiềm thức, khi mỗi lần ông đi bộ qua con phố Nguyễn Du, phảng phất quấn quyện trong gió hương thơm của một loài hoa. Trong cõi mênh mang của cảm xúc, trong những ám ảnh của tâm tưởng ấy, ông đã viết "Hoa sữa".

Nhạc sĩ Hồng Đăng nói, ông may mắn chớp được những tia chớp của cảm xúc, đối với người nhạc sĩ, thì đó chính là những giây phút thăng hoa của sáng tạo. Một Hà Nội thâm trầm, hào hoa. Và tình yêu, trong bài hát cũng là tình yêu của người Hà Nội, dịu dàng kín đáo, nhưng da diết. Dù bài hát không một lần nhắc đến địa danh Hà Nội, dù hoa sữa cũng chỉ điểm xuyết một từ ở cuối bài. Thì bất cứ ai, cũng đều cảm nhận được ở đó, hồn cốt và tình yêu của người Hà Nội. Nên bài hát "Hoa sữa" của ông đã vượt qua được sự sàng lọc nghiệt ngã của thời gian để có một đời sống riêng, và người ta cũng quên cái nguyên cớ khi Hồng Đăng viết bài hát theo đơn đặt hàng. "Hoa sữa" hoàn toàn độc lập với bộ phim, và có một đời sống riêng.

Thực ra có một thời, bài hát này đã bị lãng quên cùng với thời gian, nếu không có giọng hát của Nhã Phương trong các phòng trà Sài Gòn vào những năm 80 của thế kỷ trước. Cái giọng khàn ấm và âm hưởng da diết của "Hoa sữa" đã chạm đến ký ức của những người con xa Hà Nội, để đắm đuối với kỷ niệm của mỗi người. Tiếng hát của Nhã Phương đã thổi lên phong trào hát "Hoa sữa", từ Sài Gòn ra Hà Nội. Rồi Thanh Hoa, Hồng Nhung, Thanh Lam và sau này, nhiều ca sĩ trẻ đã thổi hồn vào bài hát, để "Hoa sữa" thực sự có một sức sống bất diệt trước thời gian, cũng như sự trường tồn của những giá trị văn hóa, cái chất riêng của Hà Nội không thể pha trộn.

Nhưng viết về Hà Nội, mảnh đất ông gắn bó gần như cả cuộc đời, nhạc sĩ Hồng Đăng không chỉ có "Hoa sữa", mà còn "Kỷ niệm thành phố tuổi thơ", nóng hổi trong ký ức tuổi thơ của những người lớn lên từ Hà Nội: "Tiếng ve đu cành sấu, tiếng ve níu cành me", những âm hưởng chỉ còn trong ký ức xa xưa của người Hà Nội, đã cất lên thành giai điệu trong âm nhạc của Hồng Đăng.

Rồi "Duyên Hà Nội", lưu giữ hình ảnh đẹp của cô gái Tràng An đi trên phố, dịu dàng, thanh lịch hay "Con nhện bắc cầu qua hai ngọn núi" và một tác phẩm thanh xướng kịch viết năm 1964, "Sông Hồng ngàn năm reo hát".

Ông tâm sự, với người nghệ sĩ, điều quan trọng là lưu giữ được những khoảnh khắc đẹp của cuộc sống vào trong tác phẩm. Và với Hà Nội, ông đã làm được nhiều hơn thế, lưu giữ được những nét đẹp, và quan trọng hơn, là hồn cốt của Hà Nội trong từng giai điệu của mình. Là một người ưa xê dịch, luôn coi phố hấp dẫn hơn nhà, ông đi nhiều nơi, từ miền núi cho đến hải đảo. Mỗi vùng đất nhạc sĩ đi qua đều để lại những bài hát. Nhưng có lẽ không ở đâu, da diết như Hà Nội, những bài hát về Hà Nội đã góp phần làm nên tên tuổi của nhạc sĩ Hồng Đăng.

Ông tâm sự: "Mỗi người Việt Nam đều có trong mình hai ba quê hương". Nhạc sĩ Hồng Đăng sinh ra trên vùng đất Nghệ An nắng gió, nhưng gần như suốt cuộc đời mình ông gắn bó với Hà Nội. 18 tuổi, từ chiến khu Việt Bắc, ông về định cư và làm việc ở đây, và Hà Nội trở thành quê hương thứ 2 của ông. Cái chất Hà Nội đã thấm vào trong ông từ những ngày đó. Nên ở ông, vừa có cái khảng khái, gàn dở của một ông đồ gàn xứ Nghệ, vừa có cái tao nhã, lịch thiệp, hào hoa và quảng giao của người Tràng An. Văn hóa của người Tràng An đã thấm vào máu ông trở thành nếp hành xử.

Bây giờ, nhạc sĩ Hồng Đăng sống bình dị trong ngôi nhà nhỏ ở ngoài đê sông Hồng. Cuộc sống của ông dường như thoát khỏi cái ồn ào của phố xá, mà chỉ có sự tĩnh lặng của những chiêm nghiệm. Và hàng đêm, ông được tận hưởng cái không khí trong lành của gió sông Hồng, một phần máu thịt của Hà Nội thổi vào. Người nghệ sĩ già đang có những khoảng lùi của cảm xúc, của những chiêm nghiệm, để viết một điều gì đó về Hà Nội, bởi đó là mảnh đất vẫn luôn đau đáu trong ông những cảm xúc của sự sáng tạo.

Trong không khí liêng thiêng và hào hoa của Thăng Long - Hà Nội 1000 năm tuổi, dù ông bây giờ không trực tiếp tham gia vào các sự kiện kỷ niệm của Hà Nội. Nhưng ông vẫn tự hào, được góp một phần làm nên sắc thái của Hà Nội bằng những giai điệu. Và có một Hà Nội dịu dàng, quyến luyến trong âm nhạc của Hồng Đăng, để cho tâm hồn người, một lúc nào đó, trong cuộc sống của Hà Nội hiện đại, xô bồ và tấp nập hôm nay, được tìm về…

Nghe ca khúc "Hoa sữa" qua tiếng hát ca sĩ Thanh Lam