Vang bóng một thời
Hà Nội không phải là cái nôi của chèo nhưng nơi đây chèo đã từng có một thời vang bóng nhờ những vở diễn chật kín người xem như: "Nàng Sita", "Lưu Bình Dương Lễ", "Kim Nham"… Có những con người góp không ít công sức tạo nên bản sắc riêng của Chèo Hà Nội như: Trần Huyền Trân, Lộng Chương, Lưu Quang Thuận, Cao Kim Điển, Hà Văn Cầu…
Vào những năm 50 của thế kỷ XX, thi sĩ, nghệ sĩ Trần Huyền Trân cùng với nhà viết kịch Lộng Chương, nhà thơ Lưu Quang Thuận và họa sĩ Nguyễn Đình Hàm sáng lập Đoàn chèo Cổ Phong. Sau sáu tháng hoạt động đã cải biên và đưa lên sân khấu nhiều vở chèo truyền thống như "Quan Âm Thị Kính", "Trương Viên", "Súy Vân giả dại"... Quan trọng hơn cả từ đoàn chèo ấy bước đến Đoàn chèo Hà Nội, chèo tạo được bản sắc riêng với nhiều vở chèo được dàn dựng, mỗi vở một vẻ đẹp khác nhau, giá trị nghệ thuật khác nhau nhưng đều có điểm chung là được người xem ngưỡng mộ. Chèo Hà Nội thời kỳ này trở thành "món ăn" ngon của người Hà Nội.
Đến những năm 80 của thế kỷ trước, không ít vở chèo dàn dựng tại Hà Nội trở thành "hiện tượng" của sân khấu. Năm 1982, "Nàng Sita" khiến khán giả xếp hàng dài 2km trước cửa rạp Hồng Hà chờ mua vé. Rồi nhiều vở diễn khác cùng thời điểm khiến bao khán giả khóc cười cùng số phận nhân vật. Những năm đó, diễn viên chèo Hà Nội được khán giả thần tượng. Nhưng khoảng hơn 10 năm trở lại đây, những đêm diễn đã vắng khán giả, các vở diễn mới ra đời không còn đồng thuận, thiếu vắng tên tuổi nghệ sĩ tài năng mà tạo nên rất nhiều ý kiến trái chiều.
Mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển
Mâu thuẫn giữa chuyện bảo tồn chèo cổ và cách tân chèo đã âm ỉ từ lâu. Tuy nhiên, thời gian gần đây khi vở "Oan khuất một thời" được Nhà hát Chèo Hà Nội dàn dựng đã bùng nổ nhiều luồng ý kiến. Nhà hát Chèo Hà Nội đã dùng tiền tỷ để dựng "Oan khuất một thời". Trang phục của vở diễn không đơn thuần là áo bà ba màu nâu đất như kiểu truyền thống, mà NTK Sỹ Hoàng đã nhận gần 400 triệu để đảm bảo những mẫu trang phục đẹp, bắt mắt kiểu cung đình. Đạo diễn Doãn Hoàng Giang lựa chọn cách dàn dựng "Oan khuất một thời" không chỉ đơn giản là những làn điệu chèo, mà còn có nhiều đoạn lời thoại mang tính kịch. Chính vì những cách tân này mà những khán giả quen với những điệu chèo cổ có cảm giác ekip thực hiện đang "phá chèo", mặc dù, vở diễn này rất "hút khách".
Theo bà Thúy Mùi, Giám đốc Nhà hát Chèo Hà Nội: "Chúng tôi nghĩ rằng mình luôn phải đi bằng hai chân. Một bên là giữ lại bản sắc của chèo cổ, một bên là dựng những vở chèo mang tính cách tân. Bởi vì không phải khán giả nào cũng hiểu được chèo cổ, ngược lại cũng có những khán giả không quen xem chèo cách tân". Trong Dự án Bảo tồn giá trị nghệ thuật chèo Hà Nội mà UBND TP giao cho Nhà hát Chèo Hà Nội thực hiện, không chỉ chú trọng đến việc khôi phục các vở chèo cổ mẫu mực và các trích đoạn chèo cổ mà còn bao hàm cả việc khôi phục 7 vở diễn truyền thống. Chính vì vậy, vở "Nàng Sita" của thế kỷ XXI ra đời không còn là thế hệ của Quốc Chiêm, Lâm Bằng những năm 80 mà là Thu Huyền, Quang Dương, Thục Khánh... nếu những người quen với "Nàng Sita" của những năm 80 thế kỷ XX, sẽ khó khăn để đón nhận "Nàng Sita" của thế kỷ XXI.
Tuy nhiên, bộ môn nghệ thuật nào cũng phải có thế hệ kế cận, đó vừa là cách để bảo tồn vừa là cách để phát triển. Bên cạnh việc gìn giữ chèo cổ, những nghệ sĩ chèo Hà Nội đang tìm cách để chèo gần gũi hơn với công chúng. Vừa bảo tồn, vừa cách tân rất dễ tạo ra những mâu thuẫn, nhưng đây là cách làm tất yếu để bộ môn nghệ thuật này sống được trong lòng người xem.
