Nghệ nhân A Lưih “Người hát rong” sử thi Tây Nguyên |
Ông vừa được Hội văn nghệ dân gian Việt Nam công nhận là nghệ nhân dân gian VN, chúng tôi tìm gặp và tâm sự...
Vừa nghe tôi đề cập về sử thi ông vui mừng lắm và tỏ ra rất tự hào bởi ba đời từ ông nội, đến người cha và nay đến ông, đều rất giỏi hát kể sử thi. Lên 8 tuổi, ông đã thuộc lòng nhiều bản sử thi nhờ được người cha A Lôi mỗi lần địu trên lưng, mục đích để con mình dễ chìm vào giấc ngủ, ông thường hát sử thi và A Lưih nghe dần rồi quen và học thuộc lòng từ đó. Bây giờ làng trên, làng dưới ra cả các buôn làng lân cận hễ có nơi nào có người chết, họ lại tìm đến ông để mời ông đến hát sử thi.
Theo nghệ nhân A Lưih trong gia đình có người chết ai ai cái bụng cũng buồn và thương lắm! khi họ nghe ông hát sử thi thì cái bụng người sống sẽ vơi bớt đi nỗi buồn, người chết cũng được “nghe” sử thi nữa và vì thế mà con ma cũng đỡ buồn tủi (?!). “Mình hát miết nhiều bữa thâu đêm luôn, khi cảm thấy hơi mệt, khàn giọng mình lại uống vài ly rượu đế, hút một điếu thuốc là cái giọng lại khỏe - trong liền à. Mình hát đến khi thấy mọi người đã đi ngủ hết thì mình mới trở về nhà, mỗi lần hát như vậy được gia chủ cho gạo, cho con gà, cả rượu, thuốc lá nữa...” nghệ nhân A Lưih bộc bạch.
Những đêm trăng thanh gió mát thì ông hát sử thi cho bà con dân làng nghe, họ lũ lượt tập trung kéo đến nghe đông lắm! ai cũng yêu cầu ông hát đi hát lại bài “Giông đi săn chó”, “Đi đặt bẫy”, “Đánh nhau với quỷ ác, bảo vệ người lương thiện”... đến phần “Giông đi tán gái”, nghe đoạn này ai ai cũng phá lên cười, tụi thanh niên nghe thì xấu hổ đỏ cả mặt. Nhân vật sử thi là chàng Giông, theo ông thì chàng Giông rất bảnh bao, đẹp mã, có tài ăn nói nên bao nhiêu cô sơn nữ trẻ đẹp mê chàng Giông lắm! chàng còn thể hiện tinh thần thượng võ, một lúc có thể đánh bại được nhiều kẻ hung hãn khoẻ mạnh như trâu rừng, Giông luôn bảo vệ người yếu, bất hạnh và trừng trị kẻ ác...
Sao ông không “bắt vợ”? Tôi hỏi - “Ngày trước, mình làm cán bộ thú y của xã Đăkt’re tụi con gái hồi đó cũng thích mình lắm! nó bảo thương mình thật lòng và muốn được ăn cùng mâm, ngủ cùng sạp, vui buồn sẽ có bên nhau... làm mình “mắc cỡ” quá, không dám nói lại vì mình mặc cảm là... nhỏ con và xấu trai quá!” - nghệ nhân tâm sự. Quả thật chúng tôi khi thấy ông xuất hiện, tưởng đó là cậu bé 7-8 tuổi gì đó, người nhỏ quắt. Ngày trước, ông ở chung nhà với người em gái, nhưng nay lại ra ở riêng, dựng căn nhà lá nhỏ làm theo kiểu nhà sàn, rộng chừng 5-6 m2 chúng tôi đến, ông muốn mời lên thăm nhà nhưng quá chật hẹp, nên cuộc gặp gỡ với chúng tôi chỉ diễn ra trước sân. Phía sau căn nhà sàn xinh xắn ông làm một vườn rau hỏ xinh xinh chừng 6-7m2, rào dậu rất cẩn thận trong đó trồng cây thập cẩm đủ các loại cây: ngô, cà, đậu, cà chua, ớt...
Bây giờ ông đang mượn một sào đất của người em gái để trồng mì, qua lời người em gái của ông trước đây ông cũng... chăn nuôi, cả thảy có 4 con gà nay vừa bị dịch chết hết. Về sử thi ông cho biết – “Hiện nay đang thuộc 6-7 bài, mỗi bài có độ cao-thấp (dài-ngắn) khác nhau, bài cao phải hát một ngày rưỡi mới hết, còn bài thường thường cũng phải mất một ngày”.
Sau sự kiện cồng chiêng Tây Nguyên được công nhận là di sản văn hóa thế giới, hiện nay các ngành chức năng đang tiếp tục đề nghị sử thi Tây Nguyên để được tiếp tục công nhận và nghệ nhân A Lưih “Người hát rong sử thi” đang được các nhà sưu tầm ghi lại đầy đủ các bài hát kể... mỗi lần được truyền lưu lại ông vui và hạnh phúc lắm! “Vì mình đang làm cái công việc có ích mà” - nghệ nhân Alưih vui vẻ cho biết.
