Có tới 5 ông Bá Kiến, 3 cô Thị Nở... cùng "đụng hàng" ở Liên hoan SK hài toàn quốc 2011

Có thật chuyện thiếu kịch bản hay? 

Liên hoan Sân khấu hài toàn quốc vào tháng 9 vừa qua tại Quảng Ninh có tới 5 ông Bá Kiến, 3 cô Thị Nở, 2 anh phu xe và một loạt tích cũ như “Nghêu sò ốc hến”, “Việc làng” thì đúng là sân khấu đang thiếu kịch bản thật. Cái thiếu đến nỗi phải rớt nước mắt trong một liên hoan hài khi mà khán giả buộc phải xem những đêm diễn cùng một tích trò và diễn viên dù có cố đến mấy cũng không tránh khỏi cảm giác bẽ bàng của kẻ “nhai lại”.

Ông Chủ tịch Hội Sân khấu đứng trước chuyện “đụng hàng” chỉ còn biết than thở: “Phải thật nhanh phát động, mở trại sáng tác không thì gay!”. Là người trong cuộc tôi tự hỏi : Có thật sân khấu thiếu kịch bản đến như vậy không khi mà kịch hiện đại đâu thiếu những lớp đoạn hài và chúng ta cũng từng có những vở diễn hài kịch đàng hoàng được công chúng yêu thích như “Quẫn” (Lộng Chương), “Bệnh sĩ”, “Ông không phải bố tôi” (Lưu Quang Vũ), “Hão” (Lê Quý Hiền)?

Ngay trong trại sáng tác kịch bản sân khấu mà tôi đang tham dự tại Nhà sáng tác Đại Lải, nhìn kịch bản các đồng nghiệp đang viết, câu hỏi trên lại một lần nữa bật lên trong đầu: Có thật sân khấu đang thiếu kịch bản hay không?

Năm nào chúng ta cũng mở vài ba trại sáng tác. Mỗi đợt 15 tác giả là 15 kịch bản mới ra lò. Thế nhưng đa phần các kịch bản thường nằm trong sự lãng quên, hoặc trong kho của cơ quan quản lý, tổ chức trại, hoặc lơ thơ xuất hiện trên truyền hình, hoặc một số rất ít được in ra bằng tiền túi tác giả. Cũng có một số kịch bản được nhận giải thưởng hằng năm của Hội NSSK nhưng số kịch bản lên sàn diễn không nhiều. Thậm chí có kịch bản được giải cao như “Bác không phải là vua” của Lê Quý Hiền, Hội SK tài trợ 150 triệu, Ban VHVN Đài Truyền hình Việt Nam tài trợ 150 triệu nhưng cho đến nay vẫn chưa có đơn vị nào nhận dựng.

Vậy thiếu kịch bản hay là câu chuyện thật hay giả?

Phải nói rằng thời nào cũng có người viết kịch bản có tài với số lượng nhiều ít khác nhau. Hiện chúng ta có khoảng ngót 200 tác giả trên cả nước và cũng không thiếu tác giả sung sức, nhiệt huyết có đủ tầm phát hiện những vấn đề cuộc sống và chuyển tải nó vào tác phẩm. Vậy sao vẫn thiếu kịch bản hay ?

Công bằng mà nói, Nhà nước rất quan tâm tới lĩnh vực sáng tác. Hội NSSK mấy năm nay đã gồng lên hết sức để tổ chức sáng tác và động viên, khuyến khích các tác giả bằng mọi cách. Thế nhưng vấn đề quan trọng lại nằm ở các đơn vị sân khấu là nơi quyết định sử dụng kịch bản, có biến nó thành vở diễn hay không.

Sử dụng kịch bản cũng như dùng người tài, “dụng nhân như dụng mộc” cần có con mắt tinh đời để phát hiện kịch bản, thể hiện kịch bản và nâng cao kịch bản. Nhiều đơn vị đang có cách nghĩ cầu toàn chọn kịch bản ít gai góc, ít tranh luận cho “lành”, cho yên thân. Lại có đơn vị sợ vở “đổ” nên trăm sự nhờ đạo diễn trung ương tìm hộ kịch bản, có sao thì trăm lỗi tại “thầy”. Một số đạo diễn hiện nay lại chọn KB theo gu kiểu dễ làm khó bỏ, biến KB thành phương tiện phục vụ mình chứ ít vật vã tìm chìa khóa mở kịch bản, thể hiện KB. Ấy là chưa kể chuyện đơn vị sân khấu và tác giả quen thuộc, nể nang (thậm chí có “lại quả”) nên chọn để dàn dựng mà quên những tác phẩm có giá trị nhưng khó làm, khó dựng, khó “ăn”.

Khi đơn vị chọn kịch bản để dàn dựng lại lười biếng, không chịu tìm tòi, năng lực thẩm định tác phẩm có hạn thì chuyện “thiếu kịch bản hay” trong khi các trại sáng tác ra lò hàng loạt kịch bản mới là điều dễ hiểu. Nói nôm na về chuyện “thiếu kịch bản hay” hiện nay là vàng thau lẫn lộn, khó phân biệt và đơn vị sân khấu xem thường tác giả, sợ đạo diễn như... sợ cọp.

Sân khấu đang thiếu đạo diễn tài?

Có thể nói trong ba lực lượng chính của SK hiện nay là tác giả, đạo diễn, diễn viên thì diễn viên là lực lượng hùng hậu nhất có thể đáp ứng mọi kịch bản, mọi ý đồ đạo diễn. Các tác giả cũng hùng hậu không kém nhưng thiếu chăng là thiếu đội ngũ kế cận. Nhìn vào đội ngũ tác giả hôm nay thấy giật mình vì các vị trẻ nhất cũng đều ngoài 50 cả, trong khi lớp trẻ không có. Đã đến lúc cần có chiến lược xây dựng đội ngũ tác giả trẻ.

Chúng ta cần tác giả kế cận không có nghĩa cứ hô lên hoặc đầu tư tiền bạc là có thể có. Điều cần đầu tiên là thái độ trân trọng đối với các tác giả và các cây bút có khả năng viết kịch. Nhà văn tài năng của chúng ta không thiếu nhưng viết kịch có đặc thù riêng và Hội Sân khấu cần tập hợp họ lại, tạo điều kiện cho họ được tiếp cận và hiểu sân khấu hơn. Lực lượng trẻ hơn là các sinh viên đang học hoặc đã tốt nghiệp lớp biên kịch sân khấu tại trường ĐH SKĐA, lớp lý luận sáng tác của ĐH Văn hóa, ĐH VHNT Quân đội hoặc các tác giả viết kịch phong trào cần được tập hợp, lựa chọn, sàng lọc để chuẩn bị cho những thế hệ tác giả nối tiếp.

Không có tác giả sân khấu chung chung mà mỗi tác giả có một sở trường sở đoản riêng, khả năng và mối quan tâm những vấn đề cuộc sống cần tiếp cận riêng. Ví dụ ông A giỏi viết hài kịch, bà B quen viết bi kịch và khi có liên hoan hài chẳng hạn thì tìm đúng địa chỉ, tránh việc bắt bà B phải viết kịch bản hài. Sân khấu chúng ta đang thiếu sự hiểu biết này nên mỗi khi hội diễn, các đoàn sân khấu thường khăn gói quả mướp tìm đến các tác giả để rồi “có một đống kịch nhưng không thấy kịch bản hay”. Hóa ra cuộc tìm kiếm kịch bản hay cứ như trò may rủi để rồi lại trăm sự nhờ đạo diễn... trung ương!

Ngoài các đạo diễn có tiếng, có đạo diễn nào xuất hiện (dù có học đạo diễn hay không) thì cũng là người có quyền chức trong đoàn và khi về hưu, hết chức thì đạo diễn đó cũng lặn luôn cùng với chức vụ của mình. Nói thế để thấy các đoàn đang không tin ở lớp đạo diễn trẻ và khi không tin, không giao việc thì làm sao có đội ngũ đạo diễn giỏi?

Sự khủng hoảng sân khấu hiện nay là do thiếu kịch bản hay? Thế nào là hay khi không ít lãnh đạo các đơn vị sân khấu là nơi sử dụng KB lại thiếu tầm hiểu biết, đánh giá và khả năng tiếp cận KB, chưa kể cái tâm với sân khấu, với tác giả. Khán giả quay lưng lại sân khấu là vì thị hiếu khán giả thấp hay chính một bộ phận trong làng sân khấu đang quay lưng với sân khấu?