Về ông tổ của nghề hát xẩm, truyền thuyết có rất nhiều dị bản. Đây là một dị bản kể rõ tên vị tổ. Truyện rằng: Trần Quốc Đĩnh là anh của Trần Quốc Toán. Hai vị hoàng tử này có tính khí hoàn toàn trái ngược nhau. Trong khi Quốc Đĩnh hiền lành chăm chỉ thì Quốc Toán ngỗ ngược lười biếng. Một lần vua thử tài hai anh em vào rừng tìm ngọc quý. Nếu ai tìm được sẽ trọng thưởng. Quốc Đĩnh tìm được ngọc quý. Bản tính đê hèn, đố kỵ nên Quốc Toán đã lừa Quốc Đĩnh vào rừng sâu và chọc mù mắt của Quốc Đĩnh để đoạt lấy ngọc quý. Trở về kinh đô, Quốc Toán được trọng thưởng. Còn trong rừng sâu, Quốc Đĩnh đau đớn, khổ sở. May sao, hoàng tử được những người kiếm củi bắt gặp và đưa về nhà cứu chữa.

Trần Quốc Đĩnh tuy không nhìn thấy gì nhưng chàng đã tự mày mò chế tác ra cây đàn bằng một ống tre dài, có cần mềm để nắn tiếng chỉnh âm. Lại có dây xe bằng vỏ cây, bằng song mây, tre trúc và có que để bật, để gõ ra thành tiếng nhạc. Rồi Quốc Đĩnh tự soạn ra những bài thơ để hát, để kể lể tâm tình của mình, của đời mang niềm vui đến với mọi người, mọi nhà. Tay đàn miệng hát khắp nơi, nhất là nơi bến sông, bãi chợ, sân đình. Người dân ai cũng lấy làm thương cảm cho chàng trai trẻ tài hoa, tiếng đàn, tiếng hát rất ngọt mà cuộc đời lại trớ trêu cướp đi đôi mắt của chàng.
Tuy nhiên, không ai biết được chàng là một vị hoàng tử. Thế rồi tin về tài nghệ của chàng bay đến tai vua. Chàng được mời vào cung trình diễn cho vua ngự lãm. Khi chàng đến nơi, cả vua tôi nhà Trần đều kinh ngạc nhận ra vị hoàng tử đã bị mất tích năm nào. Và thế là trắng đen đã rõ. Vua Trần ra lệnh xử tử Trần Quốc Toán. Trần Quốc Đĩnh đã van xin vua cha tha tội chết cho em. Toán phải chịu tội lưu đày và sau này không rõ sống chết ra sao. Và cũng sau đó, một lương y đã dâng lên vua một liều thuốc quý để chữa trị cho Trần Quốc Đĩnh. Nhờ thuốc linh nghiệm nên đôi mắt của Quốc Đĩnh sáng trở lại.

Cũng từ đấy Quốc Đĩnh ra sức dạy đàn hát cho mọi người vừa để vui vừa làm nghiệp mưu sinh cho những ai thất cơ lỡ vận. Đặc biệt những người khiếm thị theo học rất đông. Nhớ công ơn của Trần Quốc Đĩnh, đời sau suy tôn ông làm ông tổ của nghề hát xẩm. Một năm hai lần vào dịp tháng Hai, tháng Tám, dân làng lại sửa lễ tạ ơn người.

Xuất hiện từ thời Trần, nghệ thuật hát xẩm đã có nhiều cách tân. Từ một cây đàn trên tay rồi tiến tới sênh, phách, trống, mảnh cặp kè, sáo mạng, thanh la. Thậm chí trong các hội hè, đình đám, những người hát xẩm cũng đã dùng cả trống cái, trống con, trống cơm não bạt vang lừng. Và nghề hát rong ngày nay chính là đã kế thừa một phần nghề hát xẩm.

Theo tài liệu của ông Trần Việt Ngữ - nhà nghiên cứu dân gian lão thành công bố năm 1964 thì hát xẩm có 8 làn điệu chính: Xẩm chợ; Xẩm xoan (Chênh bong); Huê tình (riềm huê); Xẩm nhà trò (ba bậc); Nữ oán (Phồn huê); Hò bốn mùa; Hát ai; Thập ân. Theo nhận xét của ông Hoàng Kiều - Nhà giáo, nhà nghiên cứu chèo thì xẩm là nguồn chất liệu phong phú cho các làn điệu chèo sau này.