Bà Dừa lật giở cuốn sổ ghi chép những bài hát Trống quân của mình.

Có “máu” hát bẩm sinh

Đầu xuân, chúng tôi về thôn Liễu Khê, nơi được coi là có phong trào hát Trống quân phát triển mạnh nhất vùng Kinh Bắc xưa. Được người dân nhiệt tình chỉ dẫn, chúng tôi tìm đến nhà bà Dừa ở gần cuối thôn. Với những lời giới thiệu hết sức hấp dẫn, ông Cao Văn Tân, 77 tuổi, người dân trong thôn cho biết: “Ở khắp vùng này ai muốn nghe, muốn biết về hát Trống quân thì phải gặp bàõ Dừa. Hồi trẻ, bà ấy là người hát hay nhất vùng, giờ không ai hát nữa, chỉ còn bà Dừa thôi”.

Đúng như lời giới thiệu, năm nay đã bước sang tuổi 78 nhưng trông bà Dừa vẫn còn rất tinh nhanh. Vừa nghe nhắc đến hát Trống quân, đôi mắt bà chợt sáng bừng như gặp người tri kỷ. Bà niềm nở dẫn chúng tôi vào nhà, rót nước mời khách. Với tất cả lòng nhiệt tình, bà kể về cơ duyên đến với những làn điệu Trống quân. Bà bảo: “Đã lâu lắm rồi mới có người trẻ như các anh đến hỏi tôi về Trống quân. Bây giờ tìm được người thích nghe và yêu hát Trống quân khó lắm!”. Rồi bà cất cao giọng, hát cho tôi nghe bài: “Chào khách”, “Mời nước”...

Bà Dừa được thừa hưởng tài hát Trống quân từ người cha, nghệ nhân hát Trống quân nổi tiếng nhất đất Kinh Bắc. Chính những lần theo cha đi hát tại các đình làng đã khiến niềm đam mê hát ngấm vào máu thịt bà, lời ca gần gũi như hơi thở. Bà cho biết: “Ngày đó, cha tôi thường đi khắp nơi hát Trống quân cho bà con nghe để vạch rõ tội ác của thực dân Pháp và bọn quan lại, cường hào, từ đó kêu gọi mọi người đứng lên đánh giặc. Nhiều lần, thực dân Pháp cho quân theo dõi, nhằm bắt cha tôi về tội tuyên truyền cách mạng. Nhưng khi bọn chúng kéo quân đến vây bắt, các đôi trai gái trong làng lại chuyển sang lối hát giao duyên về tình yêu nam nữ hoặc những bài hát ca ngợi cảnh sắc quê hương, đất nước. Trước sự khôn khéo như vậy, thực dân Pháp chẳng thể làm được gì, từ đó phong trào hát Trống quân tuyên truyền cách mạng ngày càng phát triển”. Vừa say sưa kể lại, bà vừa lấy giọng, hát lại một số câu:

“Ba, bảy mở hội Trống quân

Tuyên truyền cách mạng cho dân thấm nhuần

Đình xưa thì vẫn thờ thần

Nay lại được góp thêm phần

chiến công...”.

Chỉ mong có người học hát

Nhớ lại chuyện xưa, bà Dừa tâm sự: “Ngày xưa nhiều người mê nghe và hát Trống quân lắm, nhất là trong những dịp lễ, Tết hoặc hội làng, trai gái thường tụ tập tại đình làng hát Trống quân”. Để hát trống quân, mỗi đôi tự đào cho mình hai cái hố trông như “hàm ếch” cách xa hẳn nhau. Bên trên miệng hố đậy một miếng ván gỗ mỏng, rồi nối hai hố đất với nhau bằng một sợi dây thừng, hai đầu dây được cột chặt, kéo căng bằng hai cái cọc chôn cố định ở hai hố. Khi hát thì mỗi người (thường thì một nam, một nữ) vừa hát vừa dùng chiếc dùi làm bằng tre gõ vào sợi dây để tạo ra tiếng nhạc.

Bà Dừa cho biết thêm, trong hát Trống quân, hát đối đáp là khó nhất nhưng cũng vui nhất. Vừa hát người ta vừa phải nghĩ ra những câu hát tiếp theo cho vế đối của mình nên nhiều câu hát mới đã ra đời, thể hiện trí thông minh và cách ứng xử khôn khéo của người nông dân.

Đến nay, bà Dừa đã ghi chép được hơn 40 bài hát, đồng thời cũng tiếp tục sáng tác ra những bài hát mới để nói lên tâm tư tình cảm và nỗi lòng của mình; đả kích, châm biếm những thói hư, tật xấu của con người.

Niềm trăn trở lớn nhất của bà Dừa hiện nay là chưa tìm được người kế nghiệp để truyền lại những câu hát cho thế hệ sau. Lật giở từng trang cuốn sổ ghi chép những bài hát Trống quân, bà tâm sự: “Tôi chỉ mong có người tìm đến học hát để tôi dạy hết những làn điệu Trống quân mà mình biết. Chứ cứ thế này chắc người ta quên mất thôi. Tôi đã hát lần cuối cùng tại đình làng cách đây hơn 10 năm, khi đó ông bạn tôi còn sống nên đã tự đào hố, cắm cọc vận động các cụ trong làng ra hát. Bây giờ không còn thấy ai mặn mà với hát Trống quân nữa”.

Hát Trống quân là hình thức ca hát, sinh hoạt cộng đồng của quần chúng nhân dân, thể hiện tình cảm và sức sáng tạo của nhân dân lao động. Hơn lúc nào hết, hát Trống quân đang rất cần được các cấp chính quyền, ngành chức năng vào cuộc để có những phương án bảo tồn kịp thời, nhằm gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống.