Múa trống bồng hay còn gọi là múa “con đĩ đánh bồng” nam đóng giả nữ để múa. Hai vũ công mỗi người đeo 1 chiếc trống bồng trước bụng. Điệu múa trống bồng vui nhộn, nhí nhảnh và hấp dẫn, thường được múa trong những ngày hội làng, hội đình, mang ý nghĩa chúc tụng nhà vua. Những điệu múa trống bồng không mang màu sắc mê tín mà mang tính "thiêng".

Múa trống bồng – 1 trong 20 điệu múa cổ của đất Thăng Long xưa còn hiện hữu

Hà Nội có tới trên 50 điệu múa cổ thuộc ba hình thái: Múa dân gian, múa cung đình và múa tín ngưỡng tôn giáo. Tuy nhiên, thời gian và những biến động lịch sử đã khiến Hà Nội mất đi rất nhiều điệu múa độc đáo, đặc biệt là những điệu múa cung đình. Trong điều tra gần đây nhất của Hội nghệ sĩ múa Hà Nội, chỉ tìm thấy khoảng hơn 20 điệu múa cổ còn hiện hữu, chủ yếu là hình thái múa dân gian tồn tại trong các lễ hội dân gian của các làng cổ Hà Nội.


* Tích xưa...

“Con đĩ đánh bồng” ra đời tại các làng cổ ở Thăng Long như Thuỵ Khê, Thủ Lệ, Hào Nam, Triều Khúc cách đây đã 7-8 thế kỷ. Nét độc đáo nhất của điệu múa chính là “nam giả nữ”. Bởi thời xưa, đây vốn là điệu múa thờ, diễn ra trong các điện thờ thần linh mà các cụ vốn cấm phụ nữ không được “bén mảng” tới chốn tôn nghiêm.

Năm 791, cuộc khởi nghĩa do Phùng Hưng lãnh đạo đánh thắng giặc, lên ngôi vua, xưng là Bố Cái Đại Vương. Sau khi ông mất, dân làng đã lập đền thờ và suy tôn làm thành hoàng. Từ đó, làng có lễ hội diễn ra từ ngày mùng 9 đến ngày 12 tháng Giêng hàng năm, nhưng ba năm một lần mới tổ chức lễ chính rước sắc thành hoàng.

Lễ hội là dịp để người dân tạ ơn thánh thần đã mang lại cuộc sống no ấm, an bình cho dân làng. Sau lễ rước sắc là lễ nhập tịch, cuối cùng là lễ tế giã rước Thánh hoàn cung. Trong lễ nhập tịch, bao giờ nghệ thuật múa trống bồng cũng thu hút sự chú ý, cổ vũ của người xem bởi nét độc đáo của nó.

Trước kia người làng vẫn dùng từ “cặp đĩ đánh bồng” để chỉ nghệ thuật này. Trải qua thời gian, cuộc sống ngày càng hiện đại, lớp trẻ “ngượng ngùng” khi dùng từ “đĩ”, nên đã chuyển sang gọi là múa trống bồng.

Sở dĩ gọi là “cặp đĩ” vì người múa trống bồng phải là trai chưa vợ, có khuôn mặt khôi ngô, trắng trẻo, mặc váy áo và tô môi đỏ đóng giả nữ, đặc biệt phải có tài nhảy múa, lúc biểu diễn phải toát lên vẻ... lẳng lơ. Khăn mỏ quạ chít đầu phải mượn của mẹ, chị hoặc em gái.


Múa trống bồng thường có bốn nam, chia thành hai cặp và diễn ra trong buổi lễ tế nhập tịch vào sáng sớm mùng 9 tháng giêng, khi lá cờ đại được kéo lên trước cửa đình.

Cứ mỗi lần trong đình dâng lễ vật, dâng rượu là bên ngoài, trống chiêng khua lên inh ỏi, từng đôi nam đóng giả nữ sắm vai con đĩ đánh bồng với phấn son, váy áo rực rỡ, đeo trống qua cổ thể hiện tài nghệ trước hàng ngàn khán giả...

Nhạc cụ sử dụng cho điệu múa là thanh la, trống và chiêng. Khi múa, 2 đôi múa phải thể hiện phong thái vừa phóng khoáng, vừa dứt khoát, mạnh mẽ, mềm mại; khoa rộng tay, nhấc chân cao, bước rộng, dáng hơi khệnh khạng, đảo người linh hoạt.

* Nét đặc trưng trong múa trống bồng Thăng Long

Múa trống bồng ở mỗi địa phương lại có nét khác nhau, mang đậm nét truyền thống văn hóa và đặc trưng từng làng, vùng đất... Nếu như trong múa Trống bồng ở làng hoa Nhật Tân, các cô gái kinh kỳ khoan thai, duyên dáng và yểu điệu với nhịp tay vỗ trống, linh hoạt trong chuyển biến đội hình, đưa người xem đến với không khí rộn ràng, vui tươi trong sắc xuân, đào thắm... thì múa Trống bồng làng Triều Khúc lại là hình ảnh ngộ nghĩnh, tinh nghịch của các chàng trai giả trang nữ, trong trang phục áo mớ ba mớ bảy, áo the đen, đầu chít khăn mỏ quạ với động tác phóng khoáng, mạnh mẽ.

Múa trống bồng Nhật Tân: Guồng tơ, chăn tằm

Điệu múa trống bồng làng Nhật Tân có từ ngày xưa. Ngày trước thường là nam giả nữ múa trống bồng vì đàn bà, con gái không được vào trong đình làm lễ, mà chỉ cho phép phụ nữ đứng ngoài cửa đình làm lễ, đám múa và phường nhạc bát âm đi theo đám rước kiệu vào trong đình dâng lễ… do đó múa phải là nam và phường bát âm cũng toàn nam chơi nhạc.

Múa trống bồng Nhật Tân có nhiều động tác độc đáo như múa đi ngang đánh trống, múa đầu lắc lư say sưa, vừa đánh trống vừa quay ngang, múa động tác tay quay tơ và quay hình hoa sen, bước chân đi ngắn, vòng tay vung nhỏ đánh trống, múa theo nhịp trống 3 tiếng.

Làng Lệ Mật: Hình hoa sen nở

Điệu múa nằm trong tổ khúc múa Giảo Long (làng Lệ Mật, phường Việt Hưng, quận Long Biên), làng tổ chức múa hằng năm vào các ngày hội đình làng Lệ Mật. Múa Giảo Long kể lại tích truyện hấp dẫn về chàng trai họ Hoàng đã có công diệt được con quái vật trên sông, cứu công chúa và có công khai hóa Thập tam trại (13 làng trại mới) vùng đất Thăng Long ngày xưa.

Hiện nay nhóm múa trống bồng làng trong tổ khúc múa Giảo Long có 4 nữ múa. Ngày trước làng chọn nam múa, bây giờ chọn nữ múa cho phù hợp với thực tế. Động tác múa trống bồng của làng Lê Mật cũng khác các nơi. Múa diễn trước sân đình, động tác múa mềm dẻo, múa vỗ trống rồi vung cổ tay dẻo sang hai bên như hình hoa sen nở, vỗ trống cuộn tay khuỳnh hai ngai (tay tiên), bước nhảy uyển chuyển, nét mặt hân hoan tươi vui.

Múa trống bồng trong tổ khúc múa làm tăng thêm sự vui nhộn và hấp dẫn trong đoạn múa làng mở hội, chào đón những vùng đất khai lập mới, sau đó là múa 13 cô gái (đại diện cho thập tam trại) múa dâng hoa và dâng lễ trong ngày hội vui chung của các làng.

Múa trống bồng Triều Khúc: Nam giả nữ

Làng nổi tiếng bởi những dấu ấn văn hóa cổ như các đạo sắc phong, câu đối, tục múa rồng, nói trạng... và lễ rước Bố Cái đại vương Phùng Hưng (thế kỷ XVII). Đặc biệt, Triều Khúc chính là nơi sinh ra nghệ thuật múa trống bồng, điệu múa chỉ được sử dụng trong nghi lễ và sinh hoạt văn hóa cộng đồng, trong dịp hội làng đầu xuân.

Múa trống bồng Nổi bật nhất trong lễ hội Triều Khúc là 5 điệu múa, múa rồng, múa lân, múa sinh tiền, múa Trống Bồng và múa chạy cờ. Hai điệu múa Rồng và Lân luôn đồng hành với nhau trong nhiều lễ hội việt nam. Múa sinh tiền và múa trống bồng là những điệu múa hay và đẹp ở hội làng Triều Khúc. Hiện các điệu múa này đang được khôi phục lại vị trí quan trọng trong lễ hội của làng.

Đình làng Triều Khúc, xã Tân Triều, Thanh Trì, Hà Nội thờ Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng, đã lãnh đạo cuộc khởi nghĩa giành độc lập cho nước ta thời nhà Đường phương Bắc đô hộ. Dân làng hằng năm tổ chức rước kiệu, tắm kiệu để tỏ lòng thành kính, sau phần lễ là phần hội, làng tổ chức múa trống bồng, múa sênh tiền và trò chơi cờ người, chọi gà…

Múa trống bồng Triều Khúc có động tác đánh trống khoa rộng tay, nhấc chân cao bước rộng, dáng hơi khệnh khạng, người đảo phóng khoáng. Động tác người múa trống bồng dựa lưng vào nhau và múa uốn lượn lả lướt, mang ý nghĩa thụ hưởng niềm hạnh phúc mà múa trống bồng nơi khác không có…”.

Điều độc đáo trong múa trống bồng làng Triều Khúc là nam đóng giả con gái múa, truyền thống đó từ xưa đến giờ làng vẫn giữ. Người già thường gọi điệu múa này là múa “Con đĩ đánh bồng”, có cụ cho rằng vì con gái không được múa nhưng lại cần múa dẻo như “cái đĩ”, nên 4 thanh niên được làng chọn phải mặc áo tứ thân, váy đen và vấn khăn mỏ quạ, khi múa phải lẳng lơ, đỏng đảnh kiểu “cái đĩ”.

Múa bồng ở làng Triều Khúc được múa theo từng cặp, thường múa trong các tư thế đối: lưng đối lưng, mặt đối mặt, chân tay đối xứng nhau. Các động tác tay khi thì uốn theo hình hoa, khi thì lượn xuống vuốt trống, khi vung lên cao khoáng đạt. Rồi những bước đi đánh ngang, xoay vòng, những bước chân nhún nhảy khi khum gối, khi sải chân trong tiếng nhạc.

Ðiều hấp dẫn nhất là điệu múa khéo léo uyển chuyển này lại do chính những chàng trai làng Triều Khúc thể hiện. Ðể bảo vệ điệu múa cổ của làng, các nghệ nhân múa ở làng Triều Khúc đã từ lâu không truyền cho con gái, cũng không truyền cho bất cứ người lạ nào. Theo luật lệ, người được chọn vào cặp múa bồng phải là con nhà ngoan ngoãn lễ giáo, hơn nữa lại phải là người có độ dẻo cơ bắp, yêu thích, say mê với điệu múa.

Ðể chọn được một người múa hợp trong một cặp, các cụ trong làng đã phải "nhắm" sẵn từ lâu, sau đó mới truyền nghề. Khi học múa, người học không chỉ cần phải thuộc các động tác múa mà còn phải biết nhập tâm, thể hiện được thần thái của điệu múa. Những động tác múa và thần thái khi múa bồng phải đuợc rèn từ rất lâu. Những người không được chọn chỉ có thể tham gia đánh trống, gõ thanh la phục vụ cho cặp múa.

Trang phục của người múa bồng gồm áo the trắng, yếm lá sen đỏ thêu kim sa đính các tua ngũ sắc, khăn  mỏ quạ bịt đầu mầu đỏ, thắt lưng nhiễu hồng, váy lĩnh đen, quần trắng, tất trắng. Ngoài ra, nghệ sĩ múa bồng còn trang điểm má phấn môi hồng, đánh mắt lá dăm cho giống hệt con gái. Trong lễ tế ở đình chính, khi dâng rượu thì điệu múa bồng bắt đầu. Khi ấy thường có một hoặc hai cặp múa thể hiện. Trong tiếng trống khẩu, tiếng thanh la, tiếng trống bản rộn rã và náo nhiệt, các nghệ nhân như hóa thân vào điệu múa. Họ xoay người đánh mông, lướt ngang, họ vung tay, vuốt trống. Người xem cũng như bị cuốn vào điệu múa trong mùi hương trầm ngào ngạt, trong không khí vừa trang nghiêm vừa rộn rã của buổi tế.

Khi rước sắc, múa bồng được tổ chức ngoài trời thì các động tác múa phóng khoáng hơn, bay bổng hơn. Các nghệ nhân múa, ngoài việc phải thực hiện các động tác mềm dẻo khéo léo, những động tác xoay chính xác vẫn trong thế đối xứng, mà còn vừa múa vừa di chuyển theo kiệu rước. Người nghệ nhân khi ấy như dồn hết tâm trí cho việc múa.

Họ như quên con đường gạch dưới chân. Quên cả những ánh mắt say mê của người xem hội. Trong mầu sắc rực rỡ của cờ hội, của trang phục, trong tiếng trống, tiếng thanh la, bước chân của họ nhún nhảy nhịp nhàng, đặc biệt là ánh mắt họ vẫn lúng liếng, đong đưa. Họ vẫn quay theo từng cặp, vẫn xoay trong vũ điệu. Cả đám rước và nghệ nhân múa như cùng trôi đi trong gió xuân, trong không khí lễ hội mùa xuân rộn rã.

* Gìn giữ điệu múa trống bồng - một nghệ thuật độc đáo

Theo giáo sư Minh Khang, Giám đốc Trung tâm Phát triển nghệ thuật âm nhạc Việt Nam, thì “Con đĩ đánh bồn”  là điệu múa cổ thuần Việt nhất, với những động tác mô phỏng  đời sống nông nghiệp của cư dân xưa. Mặt khác, đây là điệu múa cổ có đời sống thực sự trong dân gian xưa, vừa có chức năng nghi lễ, vừa là thú vui giải trí của con người. Chính vì sự độc đáo và sức hấp dẫn thu hút đám đông của điệu múa mà “Con đĩ đánh bồng” đã và đang được nhiều làng cổ ở Hà Nội phục dựng biểu diễn trong những dịp lễ hội.

Múa trống bồng có khoảng 30 điệu nhưng không thể thiếu ba động tác chính: đánh trống bồng đi ngang, uốn tay như bông hoa rồi lượn tay vuốt xuống tang trống. Điều quan trọng là khi múa, người biểu diễn phải thể hiện hết mức tài nghệ của mình.

Hai người múa tay chân đối xứng, đối mặt, đối lưng nhau nhịp nhàng theo tiếng nhạc đệm (gồm trống khẩu, thanh la và trống bản). Động tác khó nhất là lúc hai người cùng vung tay đánh trống, chân nhấc cao, bước rộng rồi xoay người tì lưng vào nhau. Nếu không phối hợp ăn ý và tập nhuần nhuyễn thì rất dễ xô vào nhau.

Tài nghệ của cặp múa trống bồng không chỉ ở bàn tay, đôi chân, sự phối hợp nhịp nhàng mà còn ở khuôn mặt, nét cười. Chính vì những động tác khó, phức tạp nên giới trẻ ngày nay ít quan tâm và say sưa với nghệ thuật này. Đây cũng là rào cản cho việc lưu giữ và phát triển nghệ thuật múa trống bồng.

Múa trống bồng thể hiện sự lạc quan yêu đời của tuổi trẻ, động tác múa chứa đựng nhiều ý nghĩa tượng trưng, bí ẩn chưa thể giải mã hết. Lễ hội đình, hội làng vùng đất Thăng Long đều có múa trống bồng theo nhịp đánh trống rộn ràng, đánh thêm thanh la, chiêng đồng để tạo thêm không khí sôi động và hấp dẫn.

Vào dịp Đại lễ Thăng Long-Hà Nội 1.000 năm múa trống bồng sẽ được dàn dựng thành đại cảnh trên các đường phố, sân vận động, là dịp để con cháu Việt hướng về cội nguồn, góp phần gìn giữ, lưu truyền vốn văn hoá quý giá của dân tộc.