Các loại đàn môi

Thế giới đàn môi

Đàn môi là một nhạc cụ độc đáo có mặt ở hầu hết các châu lục. Đàn thuộc loại khí tự âm vang (idiophone) với dáng hình nhỏ nhắn, xinh xinh, chỉ dài khoảng 7 cm có thể bỏ vào túi gọn gàng. Đàn môi có nhiều hình dáng và chất liệu khác nhau nhưng đều có hai bộ phận chính là khung cố định và lưỡi gà di động. Theo GS. Trần Quang Hải: "Ở Châu Âu, đàn môi rất thông dụng với nhiều tên gọi khác nhau. Ở Anh là jew's harp, Pháp là guimbarde, ở Đức và Áo đàn môi được gọi là maultrommeln...".

Hiện nay, khoảng 30 quốc gia trên thế giới có nhạc cụ đàn môi. So với đàn môi ở các nước Âu Mỹ làm bằng thép, sắt , đồng thau hoặc nhôm và hầu như có cùng một kiểu dáng thì tại Châu Á, tuỳ theo truyền thống và bản sắc từng dân tộc mà đàn môi ở mỗi nước có độ dài ngắn khác nhau với tên gọi rất đa dạng: mukkuri (Nhật Bản), genggong (Bali), kubing (Philippin), và đàn môi ở Việt Nam.

Vật liệu để làm đàn môi ở Châu Á không chỉ bằng kim khí mà còn bằng tre. GS. Trần Quang Hải cho biết: " Đàn môi làm bằng kim khí có thể tìm thấy tại nhiều nước như Ấn Độ, Pakistan, Nepal, Mông Cổ, Trung Quốc..., loại đàn môi bằng tre thì có mặt ở Việt Nam, Indonesia, Nhật Bản..."

Ở Việt Nam, đàn môi là một trong những nhạc cụ được đồng bào các dân tộc thiểu số rất ưa chuộng: "Loại đàn môi bằng kim khí có thể tìm thấy ở vùng người dân tộc Gia Rai, bằng thau ở dân tộc Mông, bằng tre ở dân tộc Ba Na, Ê Đê...". Theo GS. Hải nhiều người vẫn nhầm tưởng đàn lá là một loại đàn môi nhưng thực ra nó được gọi là kèn lá chứ không được xếp vào "gia đình đàn môi".

Về cách biểu diễn loại nhạc cụ đàn môi, "nhạc sĩ đặt đàn lên miệng mở hé, dùng ngón tay trỏ của bàn tay phải khảy trên đầu lưỡi của nhạc khí và di chuyển qua lại giữa hai hàm răng, trong khi cổ họng phát ra các nguyên âm a, e, i, o, u... để làm thay đổi thể tích không khí lọt ra ngoài, nhờ đó âm thanh phát ra sẽ có những cao độ khác nhau".

Đàn môi không chỉ để tiêu khiển mà nhiều nơi còn được nam nữ thanh niên sử dụng để thổ lộ tâm tình như dân tộc Mông ở Việt Nam.
Một số nơi khác lại có truyền thống kết hợp một lúc mấy chục đàn môi tựa như một dàn nhạc như ở Indonesia. Ở Tuva, đàn môi còn được các thầy thuốc vận dụng thần lực mạnh mẽ khảy đàn tạo ra những âm thanh huyền bí dùng để chữa bệnh.

Đàn môi trong cuộc sống người Việt.

Theo GS. Trần Quang Hải, nhạc cụ đàn môi của Việt Nam được xem là loại đàn môi có giá trị và bồi âm đúng nhất, đông đảo người dân trên thế giới thừa nhận đàn môi Việt nam là hay nhất. Hơn 40 năm qua, giáo sư đã đi trình diễn đàn môi tại hàng trăm đại hội, liên hoan nhạc cổ truyền quốc tế. "Từ năm 1990, khi tôi mua được đàn môi của người Mông làm bằng thau thì tôi nhận thấy đàn môi này dễ chơi hơn, bồi âm chính xác hơn và âm thanh nghe như tiếng nói của con người vậy".